Μαθήματα

1o Εξάμηνο

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΗ ΡΥΠΑΝΣΗ

Περιγραφή Μαθήματος

Περίγραμμα Μαθήματος:
Τύπος Διδασκαλίας:  Πρόσωπο με πρόσωπο
Εβδομαδιαίες Ώρες Διδασκαλίες:  Διαλέξεις: 3
Πιστωτικές Μονάδες:  6
Σελίδα Μαθήματος:
Σελίδα moodle:

Μαθησιακά Αποτελέσματα

Με την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος οι φοιτητές θα είναι σε θέση: 

  • Να γνωρίζουν τις πηγές της αέριας ρύπανσης, ανθρωπογενείς και φυσικές, τα είδη ρύπανσης, και να κατανοούν την επίδραση μετεωρολογικών φαινομένων και παραμέτρων.
  • Να κατανοούν βασικές έννοιες της ποιότητας της ατμόσφαιρας και των τρόπων αντιμετώπισης της ατμοσφαιρικής ρύπανσης. 
  • Να γνωρίζουν, να κατανοούν και να αξιολογούν βασικές κατευθύνσεις της εφαρμοσμένης πολιτικής στον τομέα της βιομηχανίας και της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στην Ελλάδα και την ΕΕ.
  • Να κατανοούν τη σχετική Ευρωπαϊκή και εθνική νομοθεσία να γνωρίζουν γενικά στοιχεία για τις μεθόδους και τα συστήματα μέτρησης, τα όργανα, τις πρότυπες και μη μεθόδους δειγματοληψίας και μέτρησης, τις βαθμονομήσεις και τους ελέγχους.
  • Να εκτιμούν και να αξιολογούν ζητήματα ποιότητας του αέρα, τα μακροπρόθεσμα και βραχυπρόθεσμα σχέδια δράσης, την αντιμετώπιση βιομηχανικών ατυχημάτων, τα εθνικά όρια εκπομπών, τις εκπομπές από τη βιομηχανία και να κατανοούν βασικά ζητήματα που σχετίζονται με το θόρυβο και την αντιμετώπισή του.

Με την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος οι σπουδαστές θα είναι σε θέση:

1.  να κατανοούν θέματα σχετικά με την ατμοσφαιρική ρύπανση και την ποιότητα του ατμοσφαιρικού περιβάλλοντος γενικότερα. 

2. Να μπορούν να περιγράφουν και να διακρίνουν τις πηγές που προκαλούν τη ρύπανση.

3. Να είναι σε θέση να διακρίνουν, να ερμηνεύουν και να εξηγούν με σαφήνεια  θέματα σχετικά με την ατμοσφαιρική ρύπανση και να μπορούν να εκτιμούν σωστά και να προβαίνουν σε συμπεράσματα.

4. Να έχουν την ικανότητα να προβαίνουν σε στατιστική ανάλυση συγκεντρώσεων ρύπων και να συγκρίνουν με τις οριακές τιμές.

5. Να διακρίνουν τα είδη ρύπανσης και τους τρόπους καταπολέμησης των γενεσιουργών αιτιών.

6. Να συντάσσουν εκθέσεις μετρήσεων ατμοσφαιρικής ρύπανσης.

Περιεχόμενο Μαθήματος

  • Ατμοσφαιρική ρύπανση 
  • Ανθρωπογενείς και φυσικές πηγές
  • Σχετική Ευρωπαϊκή και εθνική νομοθεσία
  • Οι μέθοδοι και τα συστήματα μέτρησης, όργανα, πρότυπες και μη μέθοδοι δειγματοληψίας και μέτρησης, βαθμονομήσεις και έλεγχοι 
  • Θόρυβος 
  • Εθνικά όρια εκπομπών
  • Εκπομπές από τη βιομηχανία
  • Μεγάλα βιομηχανικά ατυχήματα (Οδηγία SEVESO)
  • Μακροχρόνια και βραχυχρόνια σχέδια δράσης

Αξιολόγηση Φοιτητών

Δοκιμασία Πολλαπλής Επιλογής (50%)

Γραπτή Εργασία (30%)

Σύνταξη τεχνικής έκθεσης/αναφοράς (20%)

Συνιστώμενη Βιβλιογραφία

1. ΥΠΑΠΕΝ, Ετήσια Έκθεση Ατμοσφαιρικής Ρύπανσης 2014

2. Υπουργείο Περιβάλλοντος & Ενέργειας http://www.ypeka.gr/Default.aspx?tabid=488&language=el-GR

3. Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος http://www.eea.europa.eu/el/themes/air/intro

4. Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας http://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/en/

5. http://eur-lex.europa.eu/search.html?DC_CODED=2527&type=advanced&qid=1455875867619

ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΥΣΗΣ ΚΑΙ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ

Περιγραφή Μαθήματος

Περίγραμμα Μαθήματος:
Τύπος Διδασκαλίας:  Πρόσωπο με πρόσωπο
Εβδομαδιαίες Ώρες Διδασκαλίες:  Διαλέξεις, Ασκήσεις Πράξης: 3
Πιστωτικές Μονάδες:  6
Σελίδα Μαθήματος:
Σελίδα moodle:

Μαθησιακά Αποτελέσματα

Μετά την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος ο φοιτητής θα είναι σε θέση να:

  • Έχει κατανοήσει τις βασικές έννοιες της βιοποικιλότητας και τη σχέση των διαφορετικών επιπέδων της με τα κύρια προβλήματα που είναι πιθανό να προκύψουν από τα βασικά έργα υποδομής σε μια περιοχή σημαντική για το φυσικό της περιβάλλον. 
  • Έχει κατανοήσει σε βάθος το πλέγμα των υφιστάμενων σχέσεων ανάμεσα στις δομές και τις λειτουργίες των οικοσυστημάτων τις ανθρωπογενείς πιέσεις και τους στόχους αειφορικής διαχείρισης με σκοπό τη διατήρηση ειδών και οικοτόπων στο πλαίσιο των ευρύτερων εθνικών, περιφερειακών ή/και τοπικών αναπτυξιακών στόχων.
  • Έχει γνώση των εργαλείων εφαρμοσμένης πολιτικής στον τομέα της προστασίας και της διαχείρισης της φύσης στην Ελλάδα και την Ε.Ε. και των προβλημάτων που ανακύπτουν από τον τρόπο εφαρμογής τους στην Ελλάδα. 
  • Αναλύει τις πιθανές επιπτώσεις στο φυσικό περιβάλλον και των συστατικών στοιχείων της βιοποικιλότητας και να προτείνει μέτρα ελαχιστοποίησης των επιπτώσεων με προτεραιότητα στη διατήρηση των σημαντικών για την εθνική και ευρωπαϊκή νομοθεσία ειδών, οικοτόπων και περιοχών.
  • Εφαρμόζει τα βασικά εργαλεία προσέγγισης του προβλήματος της προστασίας της φύσης και της ανάσχεσης της απώλειας της βιοποικιλότητας.
  • Συνεργάζεται και να συνθέτει συμμετέχοντας σε μια ομάδα με συμφοιτητές – συμφοιτήτριες άλλου ή συναφούς γνωστικού αντικειμένου, ένα ολοκληρωμένο σχέδιο διαχείρισης και αποκατάστασης της βιοποικιλότητας και των φυσικών οικοσυστημάτων σε μια περιοχή κατασκευής ενός αναπτυξιακού έργου (περιβαλλοντικού ή μη), όπως π.χ. ένα αιολικό πάρκο, ένα πάρκο φωτοβολταϊκών κ.λπ.

Περιεχόμενο Μαθήματος

  • Α.  Βασικές έννοιες.  Γενικά χαρακτηριστικά του ελλαδικού χώρου και βιοποικιλότητα στην Ελλάδα.  Βασικές κατευθύνσεις ευρωπαϊκής και ελληνικής νομοθεσίας για τη φύση.
  • Β.  Προστατευόμενες περιοχές. 
    • Β1. Θεσμικό πλαίσιο προστασίας και διαχείρισης (Οδηγία 79/409 για την προστασία της ορνιθοπανίδας και Οδηγία 92/43 για την προστασία της φύσης, κατηγορίες προστατευόμενων περιοχών). 
    • Β2. Οριζόντια μέτρα διαχείρισης και προστασίας Ζωνών Ειδικής Προστασίας. Ευρωπαϊκό οικολογικό δίκτυο ΝΑTURA 2000 (κατάλογος προστατευόμενων περιοχών ΝΑTURA 2000, χάρτες περιοχών ΝΑTURA 2000, έκθεση εφαρμογής των περιοχών ΝΑTURA 2000).
  • Γ. Διαχείριση προστατευόμενων περιοχών (φορείς – θεσμικό πλαίσιο φορέων διαχείρισης, προβλήματα – προοπτικές, Εθνική Στρατηγική για τη Βιοποικιλότητα).
  • Δ.  Ειδικές Μελέτες.
    • Δ1.  Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες (υπόδειγμα, προβλήματα εφαρμογής).
    • Δ2.  Ορνιθολογικές Μελέτες (υπόδειγμα, προβλήματα εφαρμογής).
  • Ε.  Διεθνείς συμβάσεις (Παγκόσμια Σύμβαση για την Προστασία της Βιοποικιλότητας. Όραμα – στόχοι).  Οικονομική αποτίμηση των οικοσυστημάτων και της βιοποικιλότητας (ΤΕΕΒ).  Χρηματοδότηση.
  • ΣΤ.  Προστασία της βιοποικιλότητας στη θάλασσα.  Πρόσβαση στους γενετικούς πόρους και διαμοιρασμός του οφέλους. Δικαιώματα ιδιοκτησίας.
  • Ζ.  Πρωτόκολλο της Καρθαγένης για τη βιοασφάλεια. 
  • Στρατηγικοί στόχοι και θέματα ιδιαίτερου ενδιαφέροντος (αξιολόγηση και διαχείριση κινδύνου, αστική ευθύνη και αποκατάσταση, διασυνοριακή μεταφορά ζώντων οργανισμών κ.λπ.). Στρατηγικό Σχέδιο για την εφαρμογή του πρωτοκόλλου.  Αξιολόγηση του πρωτοκόλλου.
  • Η.  Γενετικά Τροποποιημένοι Οργανισμοί (Γ.Τ.Ο.).
  • Εισαγωγή – η εξέλιξη της αγροτικής πολιτικής στην Ευρώπη.  Γενετικά Τροποποιημένοι Οργανισμοί – οφέλη και προβλήματα.  Ευρωπαϊκή νομοθεσία – διαδικασία αδειοδότησης.  Κατάλογος αδειοδοτημένων Γ.Τ.Ο. από την Ε.Ε.   Οδηγία 2001/18 «για τη σκόπιμη ελευθέρωση Γ.Τ.Ο. στο περιβάλλον» και σχετικές Αποφάσεις.
  • Θ.  Κανονιστικό πλαίσιο Γ.Τ. οργανισμών, τροφίμων, ζωοτροφών.
  • Κανονισμός 1829/2003 για τα Γενετικά Τροποποιημένα τρόφιμα και τις ζωοτροφές. Κανονισμός 1946/2003 για τη διασυνοριακή μεταφορά των Γ.Τ.Ο. Κανονισμός 1830/2003 σχετικά με την ιχνηλασιμότητα και την επισήμανση των Γ.Τ.Ο., την ιχνηλασιμότητα τροφίμων και ζωοτροφών που παράγονται από Γ.Τ.Ο. και την τροποποίηση της Οδηγίας 2001/18.  Διαδικασία αξιολόγησης αιτήσεων έγκρισης Γ.Τ.Ο. στην Ε.Ε. από την EFSA.  Πολιτική και οικονομική διάσταση των ως άνω ζητημάτων.

Αξιολόγηση Φοιτητών

Γραπτή εξέταση:   80% 

Εκπόνηση εργασίας και συμμετοχή στη συζήτηση επί των εργασιών μέσω διαδραστικής διδασκαλίας:  20% 

Συνιστώμενη Βιβλιογραφία

  • Υπουργείο Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής (ΥΠΕΚΑ) (2014). Εθνική Στρατηγική και Σχέδιο Δράσης για τη Βιοποικιλότητα. Παναγιώτης Δημόπουλος, Επιστημονική Επιμέλεια έκδοσης. ISBN: 978-960-7284-31-0, Αθήνα, 134 σελ.
  • Δημόπουλος Π., Παντής Ι., Τζανουδάκης Δ. & Δ. Βαγενάς (2008): Εγχειρίδιο Αειφορικής Διαχείρισης Προστατευόμενων Περιοχών, Εκδόσεις ΠΑΠΠΑΣ Ο.Ε., σελ. 643. ISBN 978-960-89071-2-6, Αθήνα. 
  • Δημόπουλος Π., E. Bergmeier, Κ. Θεοδωρόπουλος, P. Fischer & Μ. Τσιαφούλη (2005): Οδηγός Παρακολούθησης Τύπων Οικοτόπων και Φυτικών Ειδών στις περιοχές του Δικτύου Natura 2000 με Φορείς Διαχείρισης. ISBN 960-233-168-2. Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε., 172 σελ.
  • Science for Environment Policy (2015). Ecosystem Services and the Environment. In-depth Report 11 produced for the European Commission, DG Environment by the Science Communication Unit, UWE, Bristol. 
  • European Commission (2013). Mapping and Assessment of Ecosystems and their Services.  An analytical framework for ecosystem assessments under Action 5 of the EU Biodiversity strategy to 2020. Technical Report – Discussion paper
  • European Commission (2014). Mapping and Assessment of Ecosystems and their Services.  Indicators for ecosystem assessments under Action 5 of the EU Biodiversity strategy to 2020. Technical Report - Discussion paper

Συναφή επιστημονικά περιοδικά: 

  • Journal for Nature Conservation, Biodiversity Conservation, Biological Conservation

ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Περιγραφή Μαθήματος

Περίγραμμα Μαθήματος:
Τύπος Διδασκαλίας:  Πρόσωπο με πρόσωπο
Εβδομαδιαίες Ώρες Διδασκαλίες:  Διαλέξεις: 3
Πιστωτικές Μονάδες:  6
Σελίδα Μαθήματος:
Σελίδα moodle:

Μαθησιακά Αποτελέσματα

Με την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος ο φοιτητής/τρια θα είναι σε θέση να:

  • Έχει κατανοήσει βασικές έννοιες της θεματικής ενότητας της κλιματικής αλλαγής, τα βασικά συμπεράσματα της IPCC (διακυβερνητική διάσκεψη για το κλίμα), τα αίτια της κλιματικής αλλαγής και την σύνδεση της κλιματικής αλλαγής με την βιώσιμη ανάπτυξη.
  • Έχει γνώση του Ευρωπαϊκού και διεθνούς θεσμικού πλαισίου, της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή, του Πρωτοκόλλου του Κιότο, της Συμφωνίας του Παρισιού (COP 21 – ή οποιαδήποτε νεότερη αυτής). 
  • Να διακρίνει τους Μηχανισμούς του πρωτοκόλλου του Κιότο, το Ευρωπαϊκό Σύστημα Εμπορίας Ρύπων τις πολιτικές και τις διαθέσιμες τεχνολογίες μείωσης των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις τους, τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα που παρουσιάζουν, καθώς και να αξιολογεί τις πολιτικές προσαρμογής (adaptation) στις αρνητικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. 
  • Nα εκτιμήσει ποσοτικά την μείωση των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου από την εφαρμογή πολιτικών μετριασμού (mitigation) των εκπομπών. 
  • Να χρησιμοποιεί τις μεθοδολογίες και το λογισμικό του IPCC για να προσδιορίσει τις εκπομπές αερίων θερμοκηπίου ανά πηγή.
  • Αναλύει και υπολογίζει το ανθρακικό αποτύπωμα ενός νοικοκυριού, μίας εταιρείας, μίας πόλης ή μιας χώρας.

Περιεχόμενο Μαθήματος

  • Βασικές έννοιες.  Αέρια θερμοκηπίου.  Βασικά συμπεράσματα της IPCC (διακυβερνητική διάσκεψη για το κλίμα). Αίτια της κλιματικής αλλαγής – κλιματική αλλαγή και βιώσιμη ανάπτυξη.  Ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο.  Διεθνές νομικό πλαίσιο.
  • Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή – Πρωτόκολλο του Κιότο – Συμφωνία του Παρισιού (COP 21).  Βασικές πρόνοιες της Σύμβασης των Ην. Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή.  Βασικές πρόνοιες του Πρωτοκόλλου του Κιότο.  Μηχανισμοί του πρωτοκόλλου του Κιότο. Μηχανισμοί "καθαρής" ανάπτυξης.  Μηχανισμοί κοινής εφαρμογής.  Σύστημα εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών.
  • Υπολογισμός εκπομπών αερίων θερμοκηπίου.
  • Σύστημα Εμπορίας Ρύπων στην Ελλάδα και στην Ευρώπη.
  • Νομοθετική Δέσμη Κλίμα – Ενέργεια.  Οδηγία 2009/29 για την τροποποίηση της Οδηγίας 2003/87. Οικονομικοί τομείς που υπάγονται στο Σύστημα Εμπορίας Ρύπων.  Εξαιρέσεις λόγω διεθνούς ανταγωνισμού (carbon leakage). Κανονισμός (ΕC) 525/2013 για παρακολούθηση και υποβολή εκθέσεων GHG.  Απόφαση 529/2013 για χρήσεις γης, δασοπονία LULUCF κ.λπ.
  • Πολιτικές μείωσης εκπομπών αερίων θερμοκηπίου (Mitigation), ΑΠΕ – Εξοικονόμηση ενέργειας.
  • Οδικές μεταφορές και αέρια του θερμοκηπίου.
  • Αερομεταφορές. Ναυτιλία. Οικονομικοί τομείς που δεν υπάγονται στο Σύστημα Εμπορίας Ρύπων.  Απόφαση 406/2009/EK.  Ποσοτικοί στόχοι – μέθοδος επιμερισμού των βαρών.
  • Αποτύπωμα άνθρακα.
  • Δέσμευση και γεωλογική αποθήκευση άνθρακα (CCS – Carbon Capture and Storage).
  • Εξόρυξη μη συμβατικών υδρογονανθράκων σχιστολιθικού αερίου μέσω υδραυλικής διάρρηξης (Shale Gas – Fracking). 
  • Ουσίες που καταστρέφουν το όζον (ODS – Ozone Depleting Substances).  Προστασία στοιβάδας του όζοντος.
  • Φθοριούχα αέρια (F-Gases).  Ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο.
  • Το Αστικό – Οικιστικό Περιβάλλον στην ατζέντα για την κλιματική αλλαγή.
  • Προσαρμογή (Adaptation) στις κλιματικές αλλαγές (ευρωπαϊκή στρατηγική για την Προσαρμογή, πρόληψη κινδύνων – κλιματική "θωράκιση", οικονομικά στοιχεία, παραδείγματα από άλλες χώρες, εθνικό πρόγραμμα δράσης).

Αξιολόγηση Φοιτητών

Δοκιμασία Πολλαπλής Επιλογής (40%)

Ερωτήσεις Σύντομης Απάντησης (10%)

Γραπτή Εργασία (50%)

Συνιστώμενη Βιβλιογραφία

  • IPCC, Fifth Assessment Report (AR5), 2014.
  • UNEP, The Emissions Gap Report, 2015.
  • IPCC Guidelines for National Greenhouse Gas Inventories, 2006.
  • Η εκάστοτε Εθνική Έκθεση Απογραφής (National Inventory Report), όπου υπολογίζονται σε εθνικό επίπεδο οι ανθρωπογενείς εκπομπές από πηγές καθώς και οι απορροφήσεις από καταβόθρες των αερίων θερμοκηπίου.
  • Εθνική Έκθεση (National Communication), που υποβάλλεται σε τακτά χρονικά διαστήματα (τα οποία καθορίζονται από σχετικές αποφάσεις της Συνόδου των Συμβαλλομένων Μερών) και περιέχει κυρίως πληροφορίες σχετικά με τις πολιτικές και τα μέτρα που έχουν ληφθεί ή πρόκειται να ληφθούν, 2014.
  • ΥΠΕΚΑ, Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, 2010.
  • ΥΠΕΚΑ, 3ο Εθνικό Σχέδιο Δράσης Εξοικονόμησης Ενέργειας, 2014.

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ – ΠΡΟΤΑΣΙΑ ΕΔΑΦΟΥΣ

Περιγραφή Μαθήματος

Περίγραμμα Μαθήματος:
Τύπος Διδασκαλίας:  Πρόσωπο με πρόσωπο
Εβδομαδιαίες Ώρες Διδασκαλίες:  Διαλέξεις: 3 
Πιστωτικές Μονάδες:  6
Σελίδα Μαθήματος:
Σελίδα moodle:

Μαθησιακά Αποτελέσματα

Μετά την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος οι φοιτητές αναμένεται να έχουν τις ακόλουθες γνώσεις, δεξιότητες και ικανότητες επί του αντικειμένου:

α) Γνώση – κατανόηση των βασικών εννοιών και αρχών καθώς και της ορολογίας σχετικά με τα στερεά απόβλητα και τις καθιερωμένες διεργασίες επεξεργασίας τους (τι είναι απόβλητα,  ποια τα είδη τους, κριτήρια κατηγοριοποίησης κ.λπ.).

β) Τοποθέτηση των προβλημάτων που ανακύπτουν από την διαχείριση των απορριμμάτων στο τρέχον κοινωνικό γίγνεσθαι, δηλαδή περιγραφή του ισχύοντος νομοθετικού πλαισίου σε όρους ενωσιακού δικαίου αλλά και εθνικής νομοθεσίας, καθώς επίσης και των σχετικών κανονιστικών διατάξεων που εκδίδονται από την κεντρική διοίκηση ή από την αυτοδιοίκηση.

γ) Γνώση των νομικών υποχρεώσεων των επιχειρήσεων που είτε έχουν ως κύρια δραστηριότητα τη διαχείριση αποβλήτων  είτε παράγουν απόβλητα ως αποτέλεσμα της παραγωγικής τους δραστηριότητας έναντι της διοίκησης, καθώς και των νομικών εργαλείων για τη συμμόρφωση με τις υποχρεώσεις αυτές.

δ) Συγκριτική αξιολόγηση μεθόδων και διαδικασιών διαχείρισης, με στόχο τη συμμόρφωση προς το υπάρχον δίκαιο αλλά και με την προοπτική της πορείας σε μια κοινωνία «μηδενικών αποβλήτων». Κριτική θεώρηση – εκτίμηση των εξελίξεων στο άμεσο μέλλον.

ε) Αναγνώριση – κριτική θεώρηση των βασικών στοιχείων κόστους που σχετίζονται με τη διαχείριση των αποβλήτων είτε ως κύρια δραστηριότητα είτε ως επιμέρους τμήμα της παραγωγικής διαδικασίας,

στ) Απόκτηση και δυνατότητα  διάδοσης μιας ευαισθητοποιημένης  αντίληψης όσον αφορά την πρόληψη της ρύπανσης, τη μείωση του όγκου των  αποβλήτων, την ανακύκλωση και επαναχρησιμοποίηση υλικών και ενέργειας κ.λπ.

ζ) Συγκριτική αξιολόγηση της σχετικής σημασίας κάθε αποβλήτου για την οικονομική και κοινωνική ζωή και πρωτίστως για την υγεία και  ασφάλεια του ανθρώπινου πληθυσμού και την ασφάλεια της χλωρίδας και πανίδας.

η) Αξιολόγηση των διαθέσιμων τεχνολογιών σε σχέση με τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις τους και το κόστος κατασκευής και λειτουργίας τους.

θ) Αποτύπωση – κατανόηση – κριτική επεξεργασία ενός σύνθετου πλαισίου (κυρίως θεσμικού αλλά και οικονομοτεχνικού) για τη διαχείριση των αποβλήτων, τις τεχνικές επεξεργασίας τους και αποκτούν αίσθηση.

ι) Ικανότητα σύνθεσης και πρότασης βασικών αρχών για την αριστοποιημένη διαχείρισή τους, με βάση τη διεθνή και ελληνική εμπειρία.

κ) Ικανότητα αναγνώρισης και αξιολόγησης – σε περιβάλλον επαγγελματικών εφαρμογών – των κρίσιμων προβλημάτων που σχετίζονται με τη διαχείριση των αποβλήτων στο πλαίσιο ενός ευρύτερου έργου. 

κ) Ικανότητα λήψης αποφάσεων, υπόδειξης λύσεων και συγκριτικής αξιολόγησης προτάσεων σε θέματα διαχείρισης αποβλήτων σε μεγάλη ή μικρή κλίμακα, σύμφωνα με τα προβλεπόμενα από την εθνική και ενωσιακή νομοθεσία.

Περιεχόμενο Μαθήματος

Η θεματολογία και τα περιεχόμενα του μαθήματος έχουν ως εξής:

  • Ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο για τα απόβλητα, διαχείριση των αποβλήτων στην ΕΕ και τάσεις της ευρωπαϊκής νομοθεσίας (κυκλική οικονομία), βασικές έννοιες.
  • Ελληνικό θεσμικό πλαίσιο. 
  • Πρόληψη αποβλήτων.
  • Ανάκτηση (υλικών και ενέργειας).
  • Διάθεση αποβλήτων (Υγειονομική ταφή και Αποτέφρωση/συναποτέφρωση).
  • Συλλογή και μεταφορά αποβλήτων.
  • Διαχείριση αστικών αποβλήτων στην Ελλάδα.
  • Διαχείριση μη επικινδύνων βιομηχανικών αποβλήτων και αποβλήτων παραγωγικών δραστηριοτήτων.
  • Σχέδια διαχείρισης αποβλήτων (ΕΣΔΑ/ΠΕΣΔΑ) και σχέδια πρόληψης.
  • Τεχνολογίες επεξεργασίας επικινδύνων αποβλήτων.
  • Διαχείριση επικινδύνων αποβλήτων στην Ελλάδα.
  • Διαχείριση αποβλήτων υγειονομικών μονάδων στην Ελλάδα.
  • Εξορυκτικά απόβλητα.
  • Προστασία του εδάφους & αποκαταστάσεις χώρων ανεξέλεγκτης διάθεσης αστικών αποβλήτων.

Αξιολόγηση Φοιτητών

Γραπτή εξέταση – δοκιμασία πολλαπλής επιλογής  (50%)

Ερωτήσεις σύντομης απάντησης  (20%)

Γραπτή εργασία  (30%)

Συνιστώμενη Βιβλιογραφία

1. Ανδ. Ανδρεόπουλος.  Εκπαιδευτικές σημειώσεις στα ακόλουθα:

α) Διαχείριση Αστικών Αποβλήτων.

β) Διαχείριση Αποβλήτων Παραγωγής.

γ) Επικίνδυνα Απόβλητα.

δ) Απόβλητα Υγειονομικών Μονάδων.

ε) Εξορυκτικά  Απόβλητα.

2. Θεσμικά ή ημι-θεσμικά κείμενα (κατευθυντήριες οδηγίες κ.λπ.), όπως:

  • Εθνικό Σχέδιο Διαχείρισης Αποβλήτων.
  • Εθνικό Σχέδιο πρόληψης.
  • Ευρωπαϊκός Κατάλογος Αποβλήτων.
  • Οδηγός για τα Πράσινα Σημεία. 
  • Preparing a Waste Management Plan, A methodological guidance note, European Commission, Directorate-General Environment, 2012.
  • Guidance on the interpretation of key provisions of Directive 2008/98/EC on waste, European Commission, Directorate-General Environment, 2012.
  • ETC/SCP working paper 1/2012, Overview of the use of landfill taxes in Europe, April 2012
  • END-OF-WASTE CRITERIA FOR WASTE PLASTIC FOR CONVERSION, TECHNICAL PROPOSALS, Final draft report, IPTS (Institute for Prospective Technological Studies) and JRC, Sevilla, Spain, March 2013.
  • European Commission, Indicative Roadmap of Waste Policy and Legislation, February 2013.
  • Performances – Final Report, Bio Intelligence Service, Contract ENV.G.4/FRA/2008/0112, 10 April 2012.
  • OECD/EEA database on instruments used for environmental policy and natural resources management,  http://www2.oecd.org/ecoinst/queries/
  • EEA, Resource efficiency in Europe, Policies and approaches in 31 EEA member and cooperating countries, No 5/2011.
  • EEA, 2011 Survey of resource efficiency policies in EEA member and cooperating countries, Country Profile Greece, May 2011.

3. Συγγράμματα σχετικά με την περιβαλλοντική επιστήμη και τα απόβλητα, όπως:

  • Λοϊζίδου Μ., (2008), «Εισαγωγή στην Περιβαλλοντική  Επιστήμη –  Περιβαλλοντική Πολιτική», διδακτ. σημειώσεις, ΕΜΠ (Σχολή Χημικών Μηχανικών).
  • G. Tyler Miller, "Environmental Science", Wadsworth Publ. Co., 1997. 
  • The Fu Yen, "Environmental Chemistry", Pearson Prentice Hall, USA, 1999. 
  • European Environmental Agency, “The European Environment – State and Outlook”, 2005. 
  • R. T. Wright, “Environmental Science", Pearson Prentice Hall, 9th Edition, USA, 2005. 
  • T.G. Spiro, W.M. Stigliani, "Chemistry of the Environment", 2nd Edition, Pearson 
  • Prentice Hall, USA, 2002. 
  • P.A. Vesilind, J.J. Peirce, R.F. Weiner, “Environmental Pollution and Control”, 3rd Edition, Butterworth – Heinemann, USA, 1990.
  • Naoko Tojo, Alexander Neubauer and Ingo Brauer, IIIEE, Waste management policies and policy instruments in Europe, Report written as part of project HOLIWAST, WP 1, 2006.

ΒΙΩΣΙΜΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ

Περιγραφή Μαθήματος

Περίγραμμα Μαθήματος:
Τύπος Διδασκαλίας:  Πρόσωπο με πρόσωπο
Εβδομαδιαίες Ώρες Διδασκαλίες:  Διαλέξεις: 3
Πιστωτικές Μονάδες:  6
Σελίδα Μαθήματος:
Σελίδα moodle:

Μαθησιακά Αποτελέσματα

Μετά την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος, ο φοιτητής θα είναι σε θέση να:

  • Έχει κατανοήσει τις βασικές έννοιες της ΟΠΠ και μιας σειράς εργαλείων και προσεγγίσεων (της εργαλειοθήκης) που αποτελεί αναπόσπαστο μέρος αυτής. Στα εργαλεία αυτά περιλαμβάνονται οι κρατικές ενισχύσεις, οι εθελοντικές συμφωνίες, η οικολογική σήμανση, ο οικολογικός σχεδιασμός, οι Πράσινες Δημόσιες Συμβάσεις, η πράσινη τεχνολογία, εκσυγχρονισμός της ευρωπαϊκής νομοθεσίας όσον αφορά στους τομείς χημικών και αποβλήτων.
  • Γνωρίζει και να έχει κατανοήσει σε βάθος το πλέγμα των υφιστάμενων σχέσεων ανάμεσα στα διάφορα εργαλεία που επηρεάζουν άμεσα τόσο την αγορά όσο και το περιβάλλον και πως αυτά αποτελούν μέρος μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης με την οποία η ΕΕ προωθεί τη βιώσιμη ανάπτυξη.
  • Έχει γνώση των εργαλείων της ΟΠΠ (Ολοκληρωμένης Πολιτικής Προϊόντων) καθώς και της προσέγγισης ΟΠΠ, η οποία συνέβαλε σημαντικά στη χάραξη αρκετών περιβαλλοντικών πολιτικών στα πεδία του σχεδιασμού των προϊόντων, τη χρήση των φυσικών πόρων και τη διαχείριση των αποβλήτων καθώς και των προβλημάτων που ανακύπτουν από τον τρόπο εφαρμογής τους στην Ελλάδα. 
  • Αναλύει και αξιολογεί τις πιθανές επιπτώσεις τόσο στην αγορά όσο και στο φυσικό περιβάλλον από την μη εφαρμογή των προαναφερόμενων εργαλείων καθώς την αναγκαιότητα εφαρμογής της στρατηγικής της ΕΕ που αφορά στη δημιουργία κατάλληλου οικονομικού και νομικού πλαισίου, στη προαγωγή της εφαρμογής της συνεκτίμησης του κύκλου ζωής των προϊόντων και στην πληροφόρηση των καταναλωτών σχετικά με τα προϊόντα.
  • Εφαρμόζει τα βασικά εργαλεία προσέγγισης της στρατηγικής της ΟΠΠ, η οποία στηρίζεται σε τρείς φάσεις της διαδικασίας λήψεως αποφάσεων που επηρεάζουν τον περιβαλλοντικό αντίκτυπο του κύκλου ζωής των προϊόντων, δηλαδή στην εφαρμογή της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει» κατά τον καθορισμό της τιμής των προϊόντων, στην εν επιγνώσει επιλογή των καταναλωτών και στον οικολογικό σχεδιασμό των προϊόντων.
  • Συνεργάζεται και να συν-διαμορφώνει, συμμετέχοντας σε μια ομάδα με συμφοιτητές/συμφοιτήτριες άλλου ή συναφούς γνωστικού αντικειμένου, τεχνικές προδιαγραφές για την προμήθεια προϊόντων η υπηρεσιών και να καθορίζει κριτήρια επιλογής (συνεκτίμηση και συμπερίληψη περιβαλλοντικών κριτηρίων, ως μέρος της τεχνικής ικανότητας για την εκτέλεση της σύμβασης). 
  • Να διαμορφώνει στρατηγικές ενημέρωσης των πιθανών προμηθευτών, φορέων, παρόχων υπηρεσιών ή αναδόχων ως προς τις δυνατότητές τους για τη χρησιμοποίηση συστημάτων περιβαλλοντικής διαχείρισης και για τη σύνταξη δηλώσεων που θα αποδεικνύουν τη συμμόρφωση με τα κριτήρια αυτά. 

Περιεχόμενο Μαθήματος

• Βασικές έννοιες και αρχές της βιώσιμης παραγωγής και κατανάλωσης. 

• Ολοκληρωμένη Πολιτική Προϊόντος  –  ΟΠΠ 

  • Τι είναι η ΟΠΠ, που εφαρμόζεται, πως λειτουργεί, από πού εξαρτάται η αποτελεσματικότητά της, που στοχεύει, τι αναγνωρίζει. Τι περιέχει η εργαλειοθήκη ΟΠΠ, ποια από τα εργαλεία είναι υποχρεωτικά και ποια  εθελοντικά, ορισμός του κάθε εργαλείου.
  • Κρατικές Ενισχύσεις. Ορισμοί και πεδίο εφαρμογής σύμφωνα με το κείμενο επικοινωνίας της Επιτροπής (2008/c82/01).
  • Εθελοντικές συμφωνίες. Ορισμοί, που εφαρμόζονται και που αποσκοπούν, ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά των εθελοντικών συμφωνιών. Ενδεικτικά παραδείγματα στην ΕΕ και στην Ελλάδα.
  • Πράσινη Τεχνολογία. Ορισμοί εννοιών για την Πράσινη Τεχνολογία. Ποιο είναι το σχέδιο δράσης της ΕΕ για την πράσινη/περιβαλλοντική τεχνολογία.

• Ανάλυση Κύκλου Ζωής 

• Εισαγωγή στη σχετική νομοθεσία

  • Απόβλητα (μη επικίνδυνα, επικίνδυνα και εξορυκτικά απόβλητα)
  • Οδηγία REACH για τα χημικά (Registration, Evaluation, Authorization and Restriction of Chemicals) και Κανονισμός CLP  (Classification, Labeling and Packaging)

• Οικολογική Σήμανση

  • Τι είναι η οικολογική σήμανση, ποια είναι η λογική πίσω από τη σήμανση, ποια είναι τα χαρακτηριστικά των φιλικών προς το περιβάλλον αγαθών. 
  • Τύποι περιβαλλοντικής/οικολογικής σήμανσης, ορισμοί τύπων και διαφορές μεταξύ των τύπων, αριθμός οικολογικών σημάτων.
  • Παραδείγματα γνωστών θεσμικά παραδεκτών οικολογικών σημάτων, οικολογικό σήμα της ΕΕ.
  • Καθορισμός κριτηρίων, ποιοι φορείς συμμετέχουν στη διαμόρφωση των κριτηρίων, ποιος είναι ο αριθμός των συνολικών απονομών, τι είναι το ΑΣΑΟΣ, πως προστατεύεται το οικολογικό σήμα, πόσες κατηγορίες προϊόντων / υπηρεσιών έχουν θεσπισθεί από την ΕΕ μέχρι το 2016. 
  • Σημασία της Ανάλυσης Κύκλου Ζωής στη διαμόρφωση των κριτηρίων, ενδεικτικά παραδείγματα. 

• Εποπτεία αγοράς

  • Πως προστατεύεται το οικολογικό σήμα, αυτοδηλούμενοι ισχυρισμοί, ποιος ο ρόλος της Γενικής Γραμματείας Εμπορίου και Προστασίας Καταναλωτή στην εποπτεία της αγοράς. 
  • Τι είναι οι αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, ποιο το αποτέλεσμα της εφαρμογής τους από επιχειρήσεις. Πότε μια εμπορική πρακτική είναι παραπλανητική και πότε επιθετική, τι είναι οι παραπλανητικοί οικολογικοί ισχυρισμοί.
  • Ποιες είναι οι βασικές αρχές της οδηγίας 2005/29/ΕΚ για τους περιβαλλοντικούς ισχυρισμούς. Ποια είναι η διαδικασία ελέγχων αγοράς και ποια τα προβλήματα σε σχέση με την υλοποίησή τους. Τι είναι η ιχνηλασιμότητα.

• E.M.A.S.  (Eco  Management and Audit Scheme)  –  Σύστημα Οικολογικής Διαχείρισης και Ελέγχου

  • Τι είναι το EMAS. Ποιος είναι ο στόχος του EMAS. Ποιο είναι το τελικό στάδιο της διαδικασίας ένταξης ενός οργανισμού στο μητρώο EMAS. Ποια είναι τα οφέλη. 
  • Τι είναι η περιβαλλοντική δήλωση σύμφωνα με τον Κανονισμό 1221/2009. Ποιοι είναι οι καθοριστικοί παράγοντες που διαφοροποιούν το EMAS από άλλα συστήματα περιβαλλοντικής διαχείρισης. 
  • Ποια είναι τα βήματα που πρέπει να ακολουθήσει ένας οργανισμός που επιθυμεί να καταχωρηθεί για πρώτη φορά στο σύστημα EMAS. Ποιός είναι ο αρμόδιος φορέας για την καταχώριση των οργανισμών στο EMAS και ποιες οι αρμοδιότητες. 
  • Παραδείγματα περιβαλλοντικών δηλώσεων.

• Οικολογικός Σχεδιασμός  (Ο.Σ.) – Eco Design 

  • Τι είναι ο ΟΣ, ποιοι παράγοντες πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά τον σχεδιασμό ενός προϊόντος, ποιος είναι ο στόχος του ΟΣ, τι εξετάζει ο ΟΣ, ποιοι είναι οι δύο τύποι απαιτήσεων ΟΣ, ποιες είναι οι βασικές αρχές ΟΣ. 
  • Γιατί είναι υποχρεωτικός ο οικολογικός σχεδιασμός και τι είναι οι κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμοί της ΕΕ (Ευρ. Οδηγία 2009/125/ΕΚ) για τον καθορισμό απαιτήσεων οικολογικού σχεδιασμού όσον αφορά τα συνδεόμενα με την ενέργεια προϊόντα. 
  • Γιατί ο τομέας των ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών ειδών βρίσκεται στο επίκεντρο, ποια είναι τα άμεσα οφέλη για τον παραγωγό από την εφαρμογή του ΟΣ, γιατί δίνεται έμφαση στον ΟΣ.
  • Χρήση εναρμονισμένων προτύπων. Ποια είναι τα τμήματα μιας επιχείρησης που μπορούν να συμβάλλουν στον ΟΣ ενός προϊόντος ή υπηρεσίας Ποια είναι τα έξη (6) σημεία για τη βελτιστοποίηση και τον επανασχεδιασμό των προϊόντων. 

• Πράσινες Δημόσιες Συμβάσεις (ΠΔΣ)  –  Green Public Procurement (GPP)

  • Τι είναι οι ΠΔΣ και τι αφορούν. Ποιες είναι οι σχετικές δαπάνες του Δημόσιου Τομέα σε προϊόντα, υπηρεσίες και έργα σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. 
  • Τι μπορούν να επιτύχουν με τις ΠΔΣ οι υπηρεσίες προμηθειών, που μπορούν να χρησιμοποιηθούν τα πράσινα κριτήρια που έχει θεσπίσει η ΕΕ για 18 κατηγορίες προϊόντων, υπηρεσιών και έργων. 
  • Παραδείγματα ομάδων προϊόντων, υπηρεσιών και έργων. 
  • Τι είναι το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τις ΠΔΣ. 
  • Επικαιροποίηση ευρωπαϊκών οδηγιών σχετικά με τις ΠΔΣ και οι εν εξελίξει ευρωπαϊκές πολιτικές [βλ. ανακοίνωση της Επιτροπής «οι δημόσιες συμβάσεις στην υπηρεσία του περιβάλλοντος» COM (2008) 400]. 

• Ενεργειακή Σήμανση (Ε.Σ.)  –  Energy Labeling 

  • Τι είναι η ενεργειακή ετικέτα και γιατί είναι υποχρεωτική. Τι σημαίνουν τα εικονογράμματα και οι πληροφορίες /ενεργειακοί δείκτες στην ετικέτα. Καλές πρακτικές δοκιμής συσκευών που αναπτύχθηκαν με επιτυχία στα Κράτη – Μέλη (Κ-Μ). 
  • Δικαιώματα και υποχρεώσεις Κ-Μ και των ιδιωτών για τις δράσεις εποπτείας και προγραμματισμού της αγοράς. Ευθύνες κατασκευαστών/προμηθευτών, όσον αφορά στην ενεργειακή ετικέτα. 
  • Ορισμός του «συνδεόμενα με την ενέργεια προϊόντα» και παραδείγματα αυτών. Οδηγία 2010/30/ΕΕ για την ένδειξη της κατανάλωσης ενέργειας και λοιπών πόρων από τα συνδεόμενα με την ενέργεια προϊόντα μέσω της σήμανσης και της παροχής ομοιόμορφων πληροφοριών σχετικά με αυτά. 

• Οδηγία INSPIRE

Αξιολόγηση Φοιτητών

 

Συνιστώμενη Βιβλιογραφία

● Προπαρασκευαστικές μελέτες με αποτέλεσμα την δημοσίευση της πράσινης βίβλου για την ΟΠΠ το 2001 [COM (2001) 68].

http://europa.eu/legislation_summaries/consumers/consumer_safety/l28011_el.htm 

● Στις 18.06.2003 η Επιτροπή εξέδωσε την ανακοίνωση με τίτλο «Ολοκληρωμένη Πολιτική Προϊόντων – Οικοδομώντας στην συνεκτίμηση του περιβαλλοντικού κύκλου ζωής» [COM (2003) 302].

http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2003:0302:FIN:EN:PDF

● ΕΘΕΛΟΝΤΙΚΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΣΦΑΛΗ ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ ΤΟΥ ΥΔΡΑΡΓΥΡΟΥ     http://europa.eu/rapid/press-release_IP-08-2047_el.htm?locale=FR 

● ΕΘΕΛΟΝΤΙΚΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΓΙΑ ΝΟΜΙΜΗ ΕΞΑΓΩΓΗ ΞΥΛΕΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗ ΓΚΑΝΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ Ε.Ε.  http://europa.eu/rapid/press-release_IP-09-1744_el.htm?locale=FR 

● Εθελοντική συμφωνία του ΥΠΕΚΑ με την Ένωση Τσιμεντοβιομηχανιών Ελλάδας http://ypeka.gr/Default.aspx?tabid=785&sni[524]=1745&language=el-GR 

● Εθελοντική συμφωνία  για τις πλαστικές σακούλες (σε εξέλιξη)

http://www.kathimerini.gr/777722/article/epikairothta/perivallon/freno-sth-xrhsh-plastikwn-sakoylwn-apo-ton-septemvrio 

● Ενημερωτικό φυλλάδιο της Ε.Ε. για τον οικολογικό σχεδιασμό http://ec.europa.eu/enterprise/policies/sustainable-business/ecodesign/ 

● Έκθεση της Ε.Ε. (parts I & II) για την ανταγωνιστικότητα των EU eco industries (εταιρείες που ασχολούνται με την συλλογή και επεξεργασία αστικών και μη αποβλήτων, ανακύκλωση, ανανεώσιμη ενέργεια, ατμοσφαιρική ρύπανση)

http://ec.europa.eu/enterprise/newsroom/cf/itemdetail.cfm?item_id=3769&tpa_id=203&lang=en 

● Π. Δ. 114/2013 (ΦΕΚ  147/Α/17.06.2013)

«Για τον περιορισμό της χρήσης ορισμένων επικίνδυνων ουσιών σε ηλεκτρικό και ηλεκτρονικό εξοπλισμό σε συμμόρφωση προς την Οδηγία 2011/65/ΕΕ του Ευρ. Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου.» 

● Π. Δ. 7/2011 (ΦΕΚ 14/Α/11.02.2011)

«Καθορισμός απαιτήσεων οικολογικού σχεδιασμού, όσον αφορά τα συνδεόμενα με ενέργεια προϊόντα σε συμμόρφωση προς την Οδηγία 2009/125/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και τροποποίηση του Π. Δ. 32/2010 (ΦΕΚ 70/Α/2010)».

● Π. Δ. 117/2004 (ΦΕΚ 82/Α/5.03.2004)

Μέτρα, όροι και πρόγραμμα για την εναλλακτική διαχείριση των αποβλήτων ειδών ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού, σε συμμόρφωση με τις διατάξεις των Οδηγιών 2002/95  «σχετικά με τον περιορισμό της χρήσης ορισμένων επικίνδυνων ουσιών σε είδη ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού» και 2002/96 «σχετικά με τα απόβλητα ειδών ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού» του Συμβουλίου της 27ης Ιανουαρίου 2003.

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΤΙΡΙΩΝ

Περιγραφή Μαθήματος

Περίγραμμα Μαθήματος:
Τύπος Διδασκαλίας:  Πρόσωπο με πρόσωπο
Εβδομαδιαίες Ώρες Διδασκαλίες:  Διαλέξεις: 3
Πιστωτικές Μονάδες:  6
Σελίδα Μαθήματος:
Σελίδα moodle:

Μαθησιακά Αποτελέσματα

Με την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος οι φοιτητές θα είναι σε θέση να: 

  • Να γνωρίζουν και να κατανοούν τα ζητήματα της αειφόρου δόμησης και όλων των παραμέτρων εκείνων που άπτονται αυτού του αντικειμένου τόσο σε θεωρητικό όσο και σε εφαρμοσμένο επίπεδο (επισκέψεις στο πεδίο εφαρμογής/εργοτάξιο ειδικών κτιριακών εφαρμογών). 
  • Να γνωρίζουν και να χρησιμοποιούν τα ερευνητικά μεθοδολογικά εργαλεία και να εξελίξουν τις ερευνητικές τους δυνατότητες επί του αντικειμένου, μέσα από ομαδική εργασία σε διεπιστημονικό περιβάλλον. 
  • Να εκτιμούν και να αξιολογούν τα κτίρια από περιβαλλοντική άποψη (πραγματοποίηση περιβαλλοντικών μετρήσεων χώρων, βιβλιογραφική έρευνα και ανάλυση των πηγών, κριτική ανάλυση και αξιολόγηση των δεδομένων έρευνας πεδίου), μέσω άσκησης σε συγκεκριμένη μελέτη περίπτωσης. 
  • Να θέτουν ερευνητικά ερωτήματα και να εξάγουν συνολικά ερευνητικά πορίσματα σε επίπεδο διευρυμένης ομάδας ως αποτέλεσμα συνεργασίας των μελών της σε επιμέρους ερευνητικά ζητήματα που σχετίζονται με διαφορετικές περιβαλλοντικές παραμέτρους (κάθε ομάδα διερευνά διαφορετική περιβαλλοντική παράμετρο του ίδιου κτιρίου – μελέτης περίπτωση και το τελικό αποτέλεσμα συνιστά μια ολοκληρωμένη μελέτη στην οποία όλοι οι φοιτητές έχουν από κοινού συμμετάσχει). 
  • Να κατανοούν και να αξιολογούν σύγχρονα λογισμικά και μεθόδους ανάλυσης της περιβαλλοντικής δόμησης. 
  • Να αντιμετωπίζουν και να επιλύουν ρεαλιστικά προβλήματα εφαρμογής και να αναπτύσσουν περιβαλλοντικές στρατηγικές δόμησης. 

Περιεχόμενο Μαθήματος

  • Εισαγωγή – βασικές έννοιες.  Ευρωπαϊκές πολιτικές. 
  • Πόροι – Διακυβέρνηση – Οικονομική μεγέθυνση.
  • Μετάδοση Θερμότητας – Ενέργεια – Κέλυφος.
  • Ηλιασμός.
  • Αερισμός. 
  • Άνεση – Θερμική, Οπτική, Ακουστική.
  • Φυσικός  Φωτισμός.
  • Υλικά – Υπαίθριος Περιβάλλον Χώρος.
  • Περιβαλλοντική Ποικιλότητα – Περιβαλλοντική ποιότητα.
  • Εργαλεία Αξιολόγησης Περιβαλλοντικής Απόδοσης.
  • Εργαλεία Περιβαλλοντικού Σχεδιασμού Κτιρίων.

Αξιολόγηση Φοιτητών

  • Γραπτή εξέταση   (50%)
  • Γραπτή εργασία   (40%)
  • Δημόσια παρουσίαση εργασίας  (10%)

Συνιστώμενη Βιβλιογραφία

1. Τσίγκας, Ερωτόκριτος Π. (συλλογικός τόμος), 1996, «Ενέργεια στην Αρχιτεκτονική», εκδ. Μαλλιάρης Παιδεία, Αθήνα.

2. Sue Roaf, Manuel Fuentes, Stephanie Thomas, κ.ά (συλλογικός τόμος), 2009, «ECOΔΟΜΕΙΝ. Βιοκλιματικός Σχεδιασμός Κτιρίων και Εφαρμογές Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας», εκδ. Ψύχαλος.

3. Ανδρεαδάκη, Ε., 2006, «Βιοκλιματικός Σχεδιασμός, Περιβάλλον και Βιωσιμότητα», University Studio Press, Θεσσαλονίκη.

4. Philip Jodidio, 2009, “Green Architecture Now!”, Taschen. 

5. Anink, D., Boonstra Ch. and John Mak, 1996, “Handbook of Sustainable Building. An Environmental Preference Method for Selection of Materials for Use in Construction and Refurbishment”, James & James, UK.

6. Bougdah, Hocine and Stephen Sharples, 2010, “Environment, Technology and Sustainability”, TOA2, Taylor and Francis.

7. Burton, Hugh (ed by), 2000, “Sustainable Communities. The Potential for Eco-Neighborhoods”, Earthscan Ltd., UK.

8. Guzowski, Mary, 2010, “Towards Zero Energy Architecture, New Solar Design”, Lawrence King, London.

9. Plummer, Henry, 2009, “The Architecture of Natural Light”, Thames & Hudson, UK.

10. Van Uffelen, Chris, 2012, “Passive Houses, Energy Efficient Homes”, Braun Publishing AG.

2o Εξάμηνο

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΥΔΑΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ (Δ.Υ.Π.)

Περιγραφή Μαθήματος

Περίγραμμα Μαθήματος:
Τύπος Διδασκαλίας:  Πρόσωπο με πρόσωπο
Εβδομαδιαίες Ώρες Διδασκαλίες:  Διαλέξεις,  Ασκήσεις Πράξης: 3
Πιστωτικές Μονάδες:  6
Σελίδα Μαθήματος:
Σελίδα moodle:

Μαθησιακά Αποτελέσματα

Με την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος οι φοιτητές θα έχουν κατανοήσει:

  • Το περιεχόμενο, τις βασικές έννοιες και τους στόχους της αειφορικής ΔΥΠ,
  • Τους περιορισμούς, δυσκολίες και ιδιαιτερότητες και στόχους της ΔΥΠ στην Ελλάδα,
  • Τα διαφορετικά ζητήματα που αφορούν τη διαχείριση νερού στη γεωργία, την παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας, την ύδρευση πόλεων κλπ.
  • Την περιβαλλοντική πολιτική της ΕΕ για την προστασία των υδάτινων σωμάτων και υδατικών πόρων των χωρών-μελών, όπως αυτή εξειδικεύεται στις διάφορες Οδηγίες που αφορούν τα Νερά.

Οι φοιτητές θα έχουν επίσης γνώση:

  • των οργάνων που χαράσσουν την πολιτική των υδάτων στη χώρα, και τις δημόσιες υπηρεσίες και φορείς που την υλοποιούν. 
  • της πορείας και των κύριων δράσεων εφαρμογής των  Οδηγιών για τα Νερά στην Ελλάδα.

Οι φοιτητές θα είναι σε θέση:

  • να συμμετέχουν σε μελετητικές ομάδες ή ομάδες εργασίας, οι οποίες καταρτίζουν διαχειριστικά σχέδια υδρολογικών λεκανών ή ευρύτερων περιοχών και επεξεργάζονται τα αναγκαία μέτρα για την προστασία και αειφορική διαχείριση των υδάτινων σωμάτων και υδατικών πόρων των περιοχών αυτών, σύμφωνα με τις απαιτήσεις των σχετικών ευρωπαϊκών οδηγιών που αφορούν το νερό.
  • να συμμετέχουν σε μελετητικές ομάδες οι οποίες συντάσσουν μελέτες περιβαλλοντικών επιπτώσεων – Μ.Π.Ε. και μελέτες Προκαταρκτικής Περιβαλλοντικής Εκτίμησης – Π.Π.Ε., σε ότι αφορά τις επιπτώσεις έργων και δράσεων στα υδάτινα σώματα και στα υδατικά ισοζύγια μιας περιοχής.
  • να εκπονούν  (ή να συντονίζουν) προγράμματα εφαρμοσμένης έρευνας σε σχέση με την προστασία και διαχείριση υδατικών πόρων.
  • να αξιολογούν τον τρόπο σύνταξης του υδρολογικού ισοζυγίου μιας υδρολογικής λεκάνης ή ενός υδατικού διαμερίσματος, ή του υδατικού ισοζυγίου ενός ταμιευτήρα φράγματος ή μιας λιμνοδεξαμενής, με βάση μετρήσεις ή εκτιμήσεις  των υδρολογικών μεγεθών που υπεισέρχονται στην εκτίμηση των ισοζυγίων σε μια υδρολογική μελέτη.
  • να προτείνουν τρόπους διαχείρισης του νερού σε μια υδρολογική λεκάνη ή σε έναν ταμιευτήρα ώστε να ικανοποιούνται συγκεκριμένες ανάγκες αλλά με τήρηση των περιβαλλοντικών δεσμεύσεων (πχ. χρησιμοποίηση μόνον των ανανεούμενων αποθεμάτων υπογείου νερού, διατήρηση οικολογικής παροχής κατάντη φράγματος κλπ.)
  • να αξιολογούν προγράμματα μέτρων που προβλέπονται στα διαχειριστικά σχέδια για τους υδατικούς πόρους μιας υδρολογικής λεκάνης ή ευρύτερων περιοχών στα πλαίσια εφαρμογής της Οδηγίας – Πλαίσιο 2000/60 για τα Νερά, αλλά και των απαιτούμενων μέτρων και δράσεων για την εφαρμογή των υπόλοιπων Οδηγιών σε σχέση με τους Υδατικούς Πόρους που διδάχθηκαν στο μάθημα.
  • να παράγουν νομοτεχνικό έργο και να συντάσσουν προτάσεις στα πλαίσια συμμετοχής τους σε επιτροπές ή ομάδες εργασίας με αντικείμενο την προστασία και διαχείριση υδάτινων σωμάτων και υδατικών πόρων και τη διαμόρφωση προτάσεων και νομικών κειμένων που αφορούν την  υδατική  πολιτική  σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο.

Περιεχόμενο Μαθήματος

1. Εισαγωγή στη ΔΥΠ 

• Βασικές έννοιες:  ορισμοί και περιεχόμενο ΔΥΠ, χρήσεις νερού, στόχοι ΔΥΠ.

• Συνοπτική περιγραφή εργαλείων ΔΥΠ: υδροσυστήματα, μέθοδοι προσομοίωσής των, προσομοίωση λειτουργίας ταμιευτήρα, μέθοδοι επίλυσης προβλημάτων κατανομής νερού.

2. ΔΥΠ στην Ελλάδα – Ιδιαιτερότητες – Υφιστάμενη κατάσταση

• Ιδιαιτερότητες ΔΥΠ στην Ελλάδα: Χωροχρονική κατανομή βροχοπτώσεων και ζήτησης νερού υδατικά διαμερίσματα και κύριες λεκάνες απορροές, διασυνοριακοί υδατικοί πόροι, ισοζύγια προσφοράς-ζήτησης νερού.

• Διαχείριση νερού στη Γεωργία – Παραγωγή Υδροηλεκτρικής Ενέργειας – Ύδρευση Πόλεων και διαχείριση ζήτησης νερού ύδρευσης.

• Εθνικό Πρόγραμμα και Διαχείρισης και Προστασίας των Υδατικών Πόρων: Συνοπτική Παρουσίαση.

3. Περιβαλλοντική Διάσταση ΔΥΠ – Κοινοτική Περιβαλλοντική Πολιτική και Νομοθεσία για τα Υδάτινα Σώματα και το Νερό 

• Εισαγωγή.

• Συνοπτική Παρουσίαση των Κοινοτικών Οδηγιών για τα Νερά.

4. Οδηγία – Πλαίσιο για τα νερά 2000/60 - 1

• Κύρια σημεία και στόχοι της Οδηγίας.

• Εφαρμογή της Οδηγίας στην Ελλάδα.

• Όργανα χάραξης πολιτικής και διοίκησης θεμάτων Νερού στην Ελλάδα.

5. Οδηγία – Πλαίσιο για τα νερά 2000/60 - 2

• Σχέδια διαχείρισης των Υδάτων στα Υδατικά Διαμερίσματα της Χώρας: Κύρια Σημεία, Στόχοι, Στάδια Εφαρμογής.

• Επισκόπηση Σχεδίου Διαχείρισης για συγκεκριμένο Υδατικό Διαμέρισμα της Χώρας.                                                                                                        

6. Οδηγία 2006/118 για την Προστασία των Υπόγειων Υδάτων - Οδηγία 2008/105 για τις  Ουσίες προτεραιότητας

• Κύρια σημεία των Οδηγιών.

• Εφαρμογή των Οδηγιών στην Ελλάδα.                                                                                                            

7. Οδηγία 91/676/ΕΟΚ για τη Νιτρορύπανση

• Κύρια σημεία της Οδηγίας.

• Εφαρμογή της Οδηγίας στην Ελλάδα.

• Περιοχές ευπρόσβλητες σε νιτρορύπανση.

• Κοινή Αγροτική Πολιτική – Γεωπεριβαλλοντικά Μέτρα.                                                                                                                   

8. Οι περιπτώσεις  του Ασωπού ποταμού και της Λίμνης Κορώνειας

• Ασωπός Ποταμός: Βασικά αίτια ρύπανσης, τεχνικές και διοικητικές προσπάθειες αντιμετώπισης του προβλήματος.

• Λίμνη Κορώνεια: Αίτια μεγάλης υποβάθμισης λιμναίου συστήματος, τεχνικές και διοικητικές προσπάθειες αντιμετώπισης του προβλήματος.

9. Οδηγία 2007/60 για την Προστασία από τις πλημμύρες

• Κύρια σημεία της Οδηγίας – Σύνδεση με την Οδηγία 2000/60 για τα Νερά. 

• Εφαρμογή της Οδηγίας στην Ελλάδα.

• Υπεύθυνοι Φορείς για την αντιμετώπιση Πλημμυρών – Σχέδιο «Ξενοκράτης».

10. Οδηγία 2006/7/ΕΚ για τα Ύδατα κολύμβησης

• Κύρια σημεία της Οδηγίας.

• Εφαρμογή της Οδηγίας στην Ελλάδα.                                                                                                          

11. Οδηγία – Πλαίσιο για τη Θαλάσσια Στρατηγική (2008/56/ΕΚ) 

• Κύρια σημεία της Οδηγίας.

• Εφαρμογή της Οδηγίας στην Ελλάδα. 

12. Σύνοψη μαθήματος – Παρουσιάσεις Εργασιών

Αξιολόγηση Φοιτητών

  • Τελικό διαγώνισμα (δοκιμασία πολλαπλής επιλογής και ασκήσεις εφαρμογής) 50%
  • Επίλυση προβλημάτων (στα πλαίσια των ασκήσεων πράξης) 10%                      
  • Γραπτή Εργασία 30%
  • Δημόσια Παρουσίαση 10%

Συνιστώμενη Βιβλιογραφία

  • Hornberger M. George, Raffensperger P. Jeffrey κ.ά. (Επιμ: Καραλής Σωτήρης), «Στοιχεία Φυσικής Υδρολογίας», εκδόσεις Ίων, 2015.
  • Μιμίκου, Μ., Μπαλτάς. Ε., «Τεχνική Υδρολογία», εκδόσεις ΠΑΠΑΣΩΤΗΡΙΟΥ, 2012.
  • Τσακίρης Γ., «ΥΔΡΑΥΛΙΚΑ ΕΡΓΑ  Σχεδιασμός & Διαχείριση, ΤΟΜΟΣ Ι: Αστικά Υδραυλικά Έργα», εκδόσεις Συμμετρία, Αθήνα, 2010.
  • Μιμίκου, Μαρία  Α., «Τεχνολογία Υδατικών Πόρων», εκδόσεις ΠΑΠΑΣΩΤΗΡΙΟΥ, 2006.
  • Βουδούρης, Κ., «ΤΕΧΝΙΚΗ ΥΔΡΟΓΕΩΛΟΓΙΑ Υπόγεια Νερά», εκδόσεις Τζιόλα, 2013.
  • Βουδούρης, Κ., «Εκμετάλλευση και διαχείριση υπόγειου νερού», εκδόσεις Τζιόλα, 2015.
  • Βουδούρης, Κ., «Υδρογεωλογία Περιβάλλοντος – Υπόγεια Νερά και Περιβάλλον», εκδόσεις Τζιόλα, 2009.

ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ ΑΠΟΡΡΙΜΜΑΤΩΝ

Περιγραφή Μαθήματος

Περίγραμμα Μαθήματος:
Τύπος Διδασκαλίας:  Πρόσωπο με πρόσωπο
Εβδομαδιαίες Ώρες Διδασκαλίες:  Διαλέξεις: 3
Πιστωτικές Μονάδες:  6
Σελίδα Μαθήματος:
Σελίδα moodle:

Μαθησιακά Αποτελέσματα

α) Κατανόηση – εξοικείωση των σπουδαστών με τις βασικές έννοιες και την ορολογία σχετικά με την ανακύκλωση – εναλλακτική διαχείριση και με τις καθιερωμένες τεχνολογίες ανακύκλωσης/ανάκτησης των αποβλήτων.

β) Κατανόηση και γνώση των βασικών αρχών του ισχύοντος εθνικού και ενωσιακού νομοθετικού πλαισίου, καθώς επίσης και των σχετικών κανονιστικών διατάξεων που εκδίδονται από την κεντρική διοίκηση ή από την αυτοδιοίκηση.

γ) Γνώση των νομικών υποχρεώσεων των επιχειρήσεων που φέρουν διευρυμένη ευθύνη του παραγωγού.

δ) Αναγνώριση των βασικών στοιχείων κόστους που σχετίζονται με τα συστήματα εναλλακτικής διαχείρισης και τρόποι υπολογισμού της απαιτούμενης εισφοράς.

ε) Απόκτηση και δυνατότητα διάδοσης μιας ευαισθητοποιημένης  αντίληψης, όσον αφορά την πρόληψη της ρύπανσης, τη μείωση του όγκου των  αποβλήτων, την ανακύκλωση και επαναχρησιμοποίηση υλικών και ενέργειας κ.λπ.

στ) Γνώση για το ποιες είναι οι κύριες εργασίες ανακύκλωσης ανά ειδικό ρεύμα αποβλήτου, ποιες είναι οι βασικές κατευθύνσεις της νομοθεσίας στην ανακύκλωση / εναλλακτική διαχείριση και οι πιθανές εξελίξεις στο άμεσο μέλλον, ποιες είναι οι διαθέσιμες τεχνολογίες, οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις τους καθώς και το κόστος κατασκευής και λειτουργίας τους, όπως επίσης και το κόστος λειτουργίας των συστημάτων εναλλακτικής διαχείρισης.

ζ) Δεξιότητες ανάλυσης και επίλυσης σύνθετων θεσμικών και οικονομικοτεχνικών ζητημάτων, για την ανακύκλωση και τα συστήματα εναλλακτικής διαχείρισης. 

η) Ικανότητα συγκριτικής αξιολόγησης των τεχνικών ανακύκλωσης/ανάκτησης και των βασικών αρχών για την αριστοποιημένη διαχείρισή τους, με βάση τη διεθνή και ελληνική εμπειρία.

θ) Συγκριτική αξιολόγηση μεθοδολογιών συστημάτων εναλλακτικής διαχείρισης.

ι)  Ικανότητα αναγνώρισης και αξιολόγησης – σε περιβάλλον επαγγελματικών εφαρμογών – των κρίσιμων προβλημάτων που σχετίζονται με τη λειτουργία των συστημάτων εναλλακτικής διαχείρισης και τις υποχρεώσεις των υπόχρεων διαχειριστών, 

κ)  Ικανότητα λήψης αποφάσεων, υπόδειξης λύσεων, αξιολόγησης προτάσεων και σύνταξης τεκμηριωμένων τεχνικών φακέλων  για την έγκριση συστημάτων εναλλακτικής διαχείρισης και εν γένει για θέματα ανακύκλωσης σε μεγάλη ή μικρή κλίμακα, σύμφωνα με τα προβλεπόμενα από την εθνική και ενωσιακή νομοθεσία.

Περιεχόμενο Μαθήματος

Η θεματολογία και τα περιεχόμενα του μαθήματος «Ανακύκλωση Απορριμμάτων», έχουν ως εξής:

  • Ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο για την ανακύκλωση αποβλήτων, διευρυμένη ευθύνη του παραγωγού, τάσεις της ευρωπαϊκής νομοθεσίας (κυκλική οικονομία), βασικές έννοιες, βασικές τεχνικές διαχωρισμού και τεχνολογίες ανακύκλωσης.  
  • Γενικές αρχές εναλλακτικής διαχείρισης – Εθνικό νομοθετικό πλαίσιο.
  • Ανακύκλωση συσκευασιών.
  • Πρόληψη αποβλήτων.
  • Βιοαπόβλητα και λιπασματοποίηση.
  • Ανακύκλωση οχημάτων τέλους κύκλου ζωής.
  • Ανακύκλωση ελαστικών.
  • Ανακύκλωση ορυκτελαίων.
  • Ανακύκλωση αποβλήτων ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού.
  • Ανακύκλωση ηλεκτρικών στηλών και συσσωρευτών.
  • Ανακύκλωση αποβλήτων εκσκαφών, κατασκευών και κατεδαφίσεων.
  • Σύνταξη τεχνικών φακέλων για έγκριση συστημάτων εναλλακτικής διαχείρισης.
  • Ανακύκλωση των πλοίων.

Αξιολόγηση Φοιτητών

Δοκιμασία πολλαπλής επιλογής    (75%)

Ερωτήσεις σύντομης απάντησης  (25%)

Συνιστώμενη Βιβλιογραφία

Α.  Πρόληψη Παραγωγής Αποβλήτων

I.  European Commission

- www.generationawake.eu/el 

- ηλεκτρονικό περιοδικό "περιβάλλον για τους Ευρωπαίους" http://ec.europa.eu/environment/news/efe/themes/waste/index_el.htm

- Green Week 2014 - circular economy

- ec.europa.eu/environment/greenweek/programme.html

- European Commission [DG Environment] «Waste Prevention – Handbook: Guidelines on waste prevention programs», October 2012

II.  UNEP Green Pack

- education.rec.org 

ΙΙΙ.  Ελλάδα

- Εθνικό Στρατηγικό Σχέδιο Πρόληψης Δημιουργίας Αποβλήτων 

Π.Υ.Σ υπ΄αρ. 49/2015

Β.  Κυκλική Οικονομία – Διαχείριση Αποβλήτων 

http://ec.europa.eu/environment/circular-economy/index_en.htm

1. Preparing a Waste Management Plan – A methodological guidance note, European Commission – Directorate-General Environment, 2012.

2. Guidance on the interpretation of key provisions of Directive 2008/98/EC on waste, European Commission, Directorate-General Environment, Brussels 2012.

3. Use of Economic Instruments and Waste Management Performances – Final Report, Bio Intelligence Service, Contract ENV.G.4/FRA/2008/0112, 10 April 2012, European Commission DG Env., Brussels.

4. OECD/EEA database on instruments used for environmental policy and natural resources management, http://www2.oecd.org/ecoinst/queries/

5. EEA, Resource efficiency in Europe, Policies and approaches in 31 EEA member and cooperating countries, No 5/2011

6. EEA, 2011 Survey of resource efficiency policies in EEA member and cooperating countries, Country Profile Greece, May 2011

7. Naoko Tojo, Alexander Neubauer and Ingo Brauer, IIIEE, Waste management policies and policy instruments in Europe, Report written as part of project HOLIWAST, WP 1, 2006.

8. ETC/SCP working paper 4/2009, Green Public Procurement and Product performance requirements – Case study on selected energy using and non-energy using products, March 2009.

9. ETC/RWM working paper 2006/1, Economic instruments to promote material resource efficiency, February 2006.

10. UK, End of Waste, Quality protocols, https://www.gov.uk/turn-your-waste-into-a-new-nonwaste

11. European Commission, Indicative Roadmap of Waste Policy & Legislation, Febr. 2013.

12. Ευρωπαϊκή Επιτροπή, «Πράσινη Βίβλος για τα διαχείριση των βιολογικών αποβλήτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση», COM(2008) 811 final.

13. Οδηγός για τα Πράσινα Σημεία.

14. Circular Economy: Resources and Opportunities, A. Mavropoulos & M. Brocklehurst, Brussels 2015, ISWA. 

15. Delivering the circular economy – A toolkit for policy makers, Ellen MacArthrur Foundation, Brussels, 7 Sept. 2015.

16. STUDY TO ASSESS THE POSSIBILITY OF GRANTING A DEROGATION GIVEN TO SPECIFIC TYPES OF PLASTICS AND RUBBER WASTE IN THE EU WASTE LIST, Background document prepared for the Waste TAC Meeting on 29 June 2015, European Commission, BiPRO, 22 June 2015.  

17. Laitinen, J., Alhola, K., Manninen, K. and Säylä, J. 2014. Treatment of sewage sludge and biowaste for nutrient recycling. Project report, Finnish Environment Institute (in Finnish). Available: http://www.syke.fi/download/noname/%7B75C943EE-6205-42AA-B130-1105133D5FFF%7D/105713

18. Milieu Ltd , WRc and Risk & Policy Analysts Ltd (RPA) 2008. Study on the environmental, economic and social impacts of the use of sewage sludge on land. Final Report Part II: Report on Options and Impacts, DG ENV.G.4/ETU/2008/0076r. Available:  http://ec.europa.eu/environment/archives/waste/sludge/pdf/part_ii_report.pdf

19. Ødegaard 2013. State of the art of wastewater management in the Nordic countries. NORDIWA 2013 13de, Nordiska Avloppskonferensen. Available: http://www.svensktvatten.se/PageFiles/4083/2%20%C3%98degaard%20%20State%20of%20the%20art%20in%20the%20Nordic%20countries.pdf

20. Επιτυχημένες περιπτώσεις κομποστοποίησης και διαλογής στην πηγή, Γενική Διεύθυνση Περιβάλλοντος, Ευρ. Επιτροπή, Βρυξέλλες 2001. 

21. Development of Guidance on Extended Producer Responsibility (EPR), Final Report, European Commission – DG Environment, Brussels 2014. 

22. Bioplastics: Materials, Markets and Management, Conor McGovern, John Finegan, Louise Connolly, rx3, Dublin 2013.

23. Monitoring impacts from Council Regulation (EU) No 333/2011: End-of-waste criteria for Al/Fe scrap, Hans Saveyn (JRC-IPTS), Brussels, DG ENV, 17 November 2014.

24. End-of-Waste criteria for waste plastic: JRC technical proposal,  Alejandro Villanueva, DG JRC-IPTS, Brussels, 17 November 2014.

25. Impact Assessment: The European Commission´s Proposed Changes to the Calculation Method for National Packaging Recycling Rates - Executive Summary -, Commissioned by The European Organization for Packaging and the Environment (EUROPEN), Prepared by ARGE cyclos / HTP, October 2014, Germany.

26. Πρότυπη Περιβαλλοντική Μελέτη Σ.Μ.Α.Υ. Νησιών, Έκδοση: Ε.Ε.Α.Α., Σύνταξη: Ε.Π.Τ.Α. Α.Ε., Σεπτέμβριος 2014, Αθήνα.

27. Competition among Producer Responsibility Organisations and role of municipalities in an EPR system - Case study of EPR for household packaging in Belgium, Germany and Austria, Bilyana Spasova (Supervisor Thomas Lindhqvist), Thesis for the fulfilment of the Master of Science in Environmental Management and Policy Lund, Sweden, September 2014. 

28. END-OF-WASTE CRITERIA FOR WASTE PLASTIC FOR CONVERSION TECHNICAL PROPOSALS FINAL REPORT, IPTS (on behalf of JRC), MARCH 2013, Seville, Spain.

29. Energy recovery Efficiency in Municipal Solid Waste-to-Energy plants in relation to local climate conditions,  Study conducted by Clerens Consulting with the collaboration of ESWET for the Eur. Commission JRC, Institute for Energy and Transport, May 2012Petten. 

30. Preparing a Waste Prevention Programme Guidance document, Eur. Commission, Drafted by BioIntelligence Service S.A.S in association with Copenhagen Resource Institute (Copenhagen), Regional Environmental Center (Szentendre) with contributions from members of Umweltbundesamt GmbH, Vienna (AEE), BiPRO GmbH, Munich & Ekotoxikologické Centrum, Bratislava (ETC), October 2012 Paris.

31. STUDY ON THE PROGRESS OF THE IMPLEMENTATION AND IMPACT OF DIRECTIVE 94/62/EC ON THE FUNCTIONING OF THE INTERNAL MARKET: FINAL REPORT, Eur. Commission, drafted by David Perchard and Gill Bevington (Perchards, St Albans, UK), Fred Soomers and Kees Wielenga (FFact Management Consultants, Rijen, The Netherlands), Raphael Veit (SAGIS Ltd, Sliema, Malta), May 2005.

32. DG Competition Paper Concerning Issues of Competition in Waste Management Systems, Eur. Commission, Brussels 2006.

ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΛΥΜΑΤΩΝ

Περιγραφή Μαθήματος

Περίγραμμα Μαθήματος:
Τύπος Διδασκαλίας:  Πρόσωπο με πρόσωπο
Εβδομαδιαίες Ώρες Διδασκαλίες:  Διαλέξεις, Ασκήσεις Πράξης: 3
Πιστωτικές Μονάδες:  6
Σελίδα Μαθήματος:
Σελίδα moodle:

Μαθησιακά Αποτελέσματα

Με την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος ο φοιτητής/τρια θα είναι σε θέση να:

  • Έχει κατανοήσει τις βασικές κατευθύνσεις της ευρωπαϊκής και ελληνικής νομοθεσίας για την επεξεργασία υγρών αποβλήτων και βασικές έννοιες σχετικές με: (α) τα ποιοτικά και ποσοτικά χαρακτηριστικά των λυμάτων, (β) τη λειτουργία των εγκαταστάσεων επεξεργασίας υγρών αποβλήτων, (γ) τη χρήση επεξεργασμένων λυμάτων για άρδευση, (δ) τις ειδικές διατάξεις για την επεξεργασία και διάθεση των υγρών αποβλήτων τουριστικών εγκαταστάσεων, (ε) τη διάθεση υγρών αποβλήτων.
  • Έχει γνώση της σχετικής νομοθεσίας, των μεθόδων επεξεργασίας υγρών αποβλήτων, τα προβλήματα και τις πιέσεις από την επαναχρησιμοποίηση των υγρών αποβλήτων, της πολυπλοκότητας λειτουργίας των εγκαταστάσεων επεξεργασίας υγρών αποβλήτων και της τεχνικής, νομικής, αναπτυξιακής και κοινωνικοοικονομικής διάστασης της εγκατάστασης τους.  
  • Να διακρίνει και αξιολογεί την καταλληλόλητα χρήσης των επεξεργασμένων λυμάτων για άρδευση και να εκτιμήσει την βέλτιστη μέθοδο για τη διάθεση των υγρών αποβλήτων.  
  • Χρησιμοποιεί την ορθολογική διαχείριση υγρών αποβλήτων, προκειμένου να προσδιορίσει βασικά στοιχεία όπως η μέθοδος επεξεργασίας υγρών αποβλήτων η επιλογή χώρου για την εγκατάσταση της μονάδας επεξεργασίας και η θέση επίγειας διάθεσης υγρών αποβλήτων.  
  • Αναλύει τα βασικά στοιχεία κόστους της εγκατάστασης επεξεργασίας και τα σημαντικότερα κριτήρια επιλογής του χώρου εγκατάστασης.
  • Συνεργαστεί με τους συμφοιτητές του για: (α) να διερευνήσουν και να παρουσιάσουν τις σημαντικότερες παραμέτρους και κριτήρια που καθορίζουν την επιλογή του χώρου για την εγκατάσταση μονάδας επεξεργασίας υγρών αποβλήτων, (β) να συνθέσουν και να προβάλουν επιχειρήματα και απόψεις για την εγκατάσταση ή όχι της μονάδας, (γ) να καταγράψουν και να αναλύσουν τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα από την εγκατάσταση, (δ) να επιδιώξουν τη μεγιστοποίηση του βαθμού κοινωνικής συναίνεσης.

Περιεχόμενο Μαθήματος

Α. Βασικές έννοιες. Βασικές κατευθύνσεις ευρωπαϊκής και ελληνικής νομοθεσίας για την επεξεργασία υγρών αποβλήτων.

Β. Οδηγία 91/271 για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων. [Ορισμοί. Ποσοτικοί στόχοι για αστικά λύματα. Ευαίσθητες περιοχές. Κριτήρια προσδιορισμού ευαίσθητων και λιγότερο ευαίσθητων περιοχών. Βιομηχανικά λύματα. Λυματολάσπη. Απαιτήσεις για τα αστικά λύματα. Μέθοδοι αναφοράς για την παρακολούθηση και την αξιολόγηση της επεξεργασίας].

Γ. Ποιοτικά χαρακτηριστικά λυμάτων  (αστικά λύματα, βιομηχανικά λύματα).

Δ. Βιολογικοί καθαρισμοί. Βασικές έννοιες, υπολογισμός συνολικής παροχής, επιλογή μεθόδου επεξεργασίας και καθορισμός αποδέκτη, επιλογή χώρου. Τεχνική, νομική, αναπτυξιακή και κοινωνικοοικονομική διάσταση της εγκατάστασής τους.

Ε. Χρήση επεξεργασμένων λυμάτων για άρδευση (εθνική νομοθεσία – ελάχιστες απαιτήσεις, τεχνολογίες, συγκριτική ανάλυση περιβαλλοντικών επιπτώσεων, στοιχεία κόστους).

ΣΤ. Ειδικές διατάξεις για την επεξεργασία και διάθεση των υγρών αποβλήτων τουριστικών εγκαταστάσεων. 

Ζ. Υγειονομική διάταξη Ε1β/221/65 για τη διάθεση λυμάτων ή βιομηχανικών αποβλήτων. Αδειοδότηση.

Η. Μελέτη διάθεσης λυμάτων. 

Αξιολόγηση Φοιτητών

 Δοκιμασία Πολλαπλής Επιλογής (70%)

Ερωτήσεις Σύντομης Απάντησης (15%)

Συγγραφή σύντομης εργασίας (ομαδικής) στα πλαίσια των ασκήσεων πράξης του μαθήματος (15%)

Συνιστώμενη Βιβλιογραφία

  • Alexakis D. (2011), Assessment of water quality in the Messolonghi-Etoliko and Neochorio region (West Greece) using hydrochemical and statistical analysis methods. Environmental Monitoring and Assessment, 182:397-413, DOI 10.1007/s10661-011-1884-2.
  • Alexakis D., Gotsis D., Giakoumakis S. (2012)   Assessment of drainage water quality in pre- and post-irrigation seasons for supplemental irrigation use. Environmental Monitoring and Assessment , 184 (8) 5051-5063, DOI 10.1007/s10661-011-2321-2.
  • Ειδική Γραμματεία Υδάτων (2010) Εφαρμογή της Οδηγίας 91/271/ΕΚ στην Ελλάδας. Κατάσταση 2009. Ειδική Γραμματεία Υδάτων, Υπουργείο Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής. Αθήνα, Ιούνιος 2010.
  • (http://www.ypeka.gr/LinkClick.aspx?fileticket=P25AiMwRwdk%3D&tabid=251)
  • Ζανάκη Κ. (2001) Ελεγχος Ποιότητας Νερού. 2η Εκδοση. Εκδόσεις ΙΩΝ. Αθήνα.
  • Καλαβρουζιώτης Ι. (2015) Αειφορική Διαχείριση Εδαφικών Πόρων και Αποβλήτων. 2η Εκδοση. Εκδόσεις Τζιόλα, Θεσσαλονίκη. 
  • Κούγκολος Α. (2007) Εισαγωγή στην Περιβαλλοντική Μηχανική. Εκδόσεις Τζιόλα.
  • Metcalf & Eddy (2014) Μηχανική Υγρών Αποβλήτων. Επεξεργασία και Επαναχρησιμοποίηση. 4η Εκδοση. Τόμος Α. Εκδόσεις Τζιόλα. Θεσσαλονίκη 2014.
  • Τσόγκας Χ. (2008) Δίκτυα αποχέτευσης και επεξεργασία λυμάτων. Εκδόσεις Ιων. Αθήνα.
  • ΥΠΕΚΑ (2012) Κείμενο κατευθυντήριων γραμμών για τη διαχείριση λυμάτων μικρών οικισμών. Ειδική Γραμματεία Υδάτων, Αθήνα 2012.
  • Υπουργική Απόφαση: Αριθ. Ειβ 221/65. Περί διαθέσεως λυμάτων και βιομηχανικών αποβλήτων (ΦΕΚ 138/Β/24-2-65).
  • U.S. Environmental Protection Agency (2006) Land Treatment of Municipal Wastewater Effluents. Process Design Manual. EPA/625/R-06/016, Land Remediation and Pollution Control Division, National Risk Management Research Laboratory, Office of Research and Development, Cincinnati,September 2006.
  • Vlachopoulos N., Skordaki E.M., Alexakis D. (2012) Case Study: 16 Years of Optimizing the Performance of Sewage and Water Treatment Plants at Canadian Military Facilities. Protection and Restoration of the Environment XI. Thessaloniki July 3-6, 2012, Greece. 

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΑΔΕΙΟΔΟΤΗΣΗ

Περιγραφή Μαθήματος

Περίγραμμα Μαθήματος:
Τύπος Διδασκαλίας:  Πρόσωπο με πρόσωπο
Εβδομαδιαίες Ώρες Διδασκαλίες:  Διαλέξεις: 3
Πιστωτικές Μονάδες:  6
Σελίδα Μαθήματος:
Σελίδα moodle:

Μαθησιακά Αποτελέσματα

Μετά την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος οι φοιτητές αναμένεται να έχουν τις ακόλουθες γνώσεις, δεξιότητες και ικανότητες επί του αντικειμένου: 

α) Γνώση – κατανόηση των βασικών εννοιών, της ορολογίας της περιβαλλοντικής αδειοδότησης, των κύριων περιβαλλοντικών επιπτώσεων ανά είδος έργου/δραστηριότητας, των κατηγοριών περιβαλλοντικών επιπτώσεων, των διαδικασιών περιβαλλοντικής αδειοδότησης καθώς και των κυριοτέρων μεθόδων και τεχνικών αποτροπής ή περιορισμού τους (δηλ., ποιες είναι οι διαθέσιμες τεχνολογίες καθώς και ζητήματα σχετικά με το κόστος κατασκευής και λειτουργίας τους.)

β) Γνώση – κατανόηση του ισχύοντος εθνικού και ενωσιακού νομοθετικού πλαισίου, καθώς επίσης και των σχετικών κανονιστικών διατάξεων.

γ) Γνώση – κατανόηση των βασικών εννοιών και όρων της στρατηγικής περιβαλλοντικής αξιολόγησης σχεδίων και προγραμμάτων και της σχετικής διαδικασίας αξιολόγησης.

δ) Γνώση των νομικών υποχρεώσεων των επιχειρήσεων, αναφορικά με την περιβαλλοντική αδειοδότηση.

ε) Αναγνώριση των βασικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων των συνηθέστερων έργων και δραστηριοτήτων και εξοικείωση με τις κυριότερες μεθόδους ποσοτικού ή ποιοτικού υπολογισμού τους.

στ) Ικανότητα αποτύπωσης, κατανόησης και κριτικής αξιολόγησης ενός σύνθετου πλαισίου (θεσμικού και οικονομοτεχνικού) για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις ενός έργου και τις τεχνικές αντιμετώπισης ή άμβλυνσής τους, με βάση τη διεθνή και ελληνική εμπειρία.

ζ) Ικανότητα αναγνώρισης, αντιμετώπισης και αξιολόγησης σε περιβάλλον επαγγελματικής εφαρμογής των κύριων περιβαλλοντικών επιπτώσεων έργων και δραστηριοτήτων. 

η) Λήψη αποφάσεων και ικανότητα πρότασης των περιβαλλοντικών όρων που απαιτούνται για την κατασκευή και λειτουργία έργων και δραστηριοτήτων. 

θ) Ικανότητα αξιολόγησης εναλλακτικών προτάσεων, σύνταξης ΜΠΕ, ΠΠΕ, ΕΟΑ, ΠΠΔ και ΣΜΠΕ και ολοκλήρωση – σύνταξη τεκμηριωμένου τεχνικού  φακέλου, σύμφωνα με την κείμενη νομοθεσία και τους κανόνες της επιστήμης.

Περιεχόμενο Μαθήματος

Η θεματολογία και τα περιεχόμενα του μαθήματος «Περιβαλλοντική Αδειοδότηση», έχουν ως εξής:

  • Σχεδιασμός και διαχείριση έργων. 
  • Εθνικό νομοθετικό πλαίσιο για την περιβαλλοντική αδειοδότηση (ν.4014/2011) με αναφορές στην αντίστοιχη ενωσιακή νομοθεσία και συνοπτική ανάλυση του τρόπου εφαρμογής της στις άλλες κοινοτικές χώρες σε σχέση με την Ελλάδα.
  • Διαδικασία έγκρισης περιβαλλοντικών όρων.
  • Κατάταξη έργων και δραστηριοτήτων.
  • Φάκελος και περιεχόμενα Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ) Α1 και Α2 και Προκαταρκτικής Περιβαλλοντικής Εκτίμησης.
  • Κύριες περιβαλλοντικές επιπτώσεις από την κατασκευή και λειτουργία των πλέον συνήθων έργων και δραστηριοτήτων - ποιοτικές και ποσοτικές μέθοδοι εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων – κύριες μέθοδοι και τεχνικές αποτροπής ή περιορισμού τους.
  • Υποδείγματα ΠΠΕ και ΜΠΕ.
  • Ειδική Οικολογική Αξιολόγηση.
  • Έγκριση επέμβασης.
  • Περιεχόμενο Απόφασης Έγκρισης Περιβαλλοντικών Όρων (ΑΕΠΟ) – περιβαλλοντικοί όροι και περιορισμοί.
  • Πρότυπες Περιβαλλοντικές Δεσμεύσεις (ΠΠΔ).
  • Αξιολόγηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων σχεδίων και προγραμμάτων - Μελέτες στρατηγικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
  • Περιβαλλοντικοί έλεγχοι – Οδηγία για την περιβαλλοντική ευθύνη.

 

Αξιολόγηση Φοιτητών

Δοκιμασία πολλαπλής επιλογής (70%)

Ερωτήσεις σύντομης απάντησης (10%)

Σύντομη γραπτή εργασία (20%)

Συνιστώμενη Βιβλιογραφία

  • Measurements and reductions of administrative burdens in 13 sectors in Greece, Final report, Environment, 28.2.2014
  • Αξιολόγηση της εφαρμογής του ν.4014/2011 ως προς το βαθμό κατά το οποίο οι αδειοδοτικές διαδικασίες έχουν απλοποιηθεί και συντομευτεί, ΥΠΕΚΑ, 1/2014.
  • Έκθεση για το νέο πλαίσιο αδειοδότησης έργων και δραστηριοτήτων που υλοποιήθηκε από το Παρατηρητήριο Επιχειρηματικού Περιβάλλοντος του ΣΕΒ.
  • Ετήσια έκθεση για το επιχειρηματικό περιβάλλον 2014, ΣΕΒ.
  • Εκπόνηση Μελέτης για την αναμόρφωση τροποποίηση της κατηγοριοποίησης των έργων και δραστηριοτήτων (ΚΥΑ 15393/2002) και των διαδικασιών περιβαλλοντικής αδειοδότησης Ν.3010/2002 και ΚΥΑ 11014/2003»), ΥΠΕΚΑ, 2011.
  • Interpretation of definitions of project categories of annex I and II of the EIA Directive, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Βρυξέλλες 5/2015.
  • Streamlining environmental assessment procedures for energy infrastructure Projects of Common Interest (PCIs), Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Βρυξέλλες 24/7/2013.
  • Guidance on the Application of the Environmental Impact Assessment Procedure for Large-scale Transboundary Projects, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Βρυξέλλες 16/5/2013.
  • Guidance on Integrating Climate Change and Biodiversity into Environmental Impact Assessment, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Βρυξέλλες 3/2013.
  • Clarification of the application of Article 2(3) of the EIA Directive, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Βρυξέλλες 2006.
  • EIA - Guidance on Screening, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Βρυξέλλες 6/2001.
  • EIA - Guidance on Scoping, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Βρυξέλλες 6/2001.
  • Guidelines on the Assessment of Indirect and Cumulative Impacts as well as Impact interactions, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Βρυξέλλες 5/1999.
  • Έκθεση της Επιτροπής για την εφαρμογή και την αποτελεσματικότητα της οδηγίας ΕΠΕ, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Βρυξέλλες 23/7/20009.
  • Implementation of the Environmental Impact Assessment on the basis of precise examples – IMPEL report, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Βρυξέλλες 12/2012.
  • Study concerning the report on the application and effectiveness of the EIA Directive - Final report, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Βρυξέλλες 6/2009.
  • Study Improving the Impact of Environmental Impact Assessment, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Imperial College London Consultants, Vienna 2005.
  • Final report on "The Relationship between the EIA and SEA Directives project, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Imperial College London Consultants, London 8/2005. 
  • Guidance on Integrating Climate Change and Biodiversity into Strategic Environmental Assessment, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Βρυξέλλες 3/2013.
  • Έκθεση της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή και την αποτελεσματικότητα της οδηγίας για τη στρατηγική εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Βρυξέλλες 14/9/2009.
  • ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ Ο∆ΗΓΙΑΣ 2001/42 ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΩΝ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ ΟΡΙΣΜΕΝΩΝ ΣΧΕ∆ΙΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Βρυξέλλες 14/9/2009.

ΧΩΡΟΤΑΞΙΑ – ΦΥΣΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ

Περιγραφή Μαθήματος

Περίγραμμα Μαθήματος:
Τύπος Διδασκαλίας:  Πρόσωπο με πρόσωπο
Εβδομαδιαίες Ώρες Διδασκαλίες:  Διαλέξεις: 3
Πιστωτικές Μονάδες:  6
Σελίδα Μαθήματος:
Σελίδα moodle:

Μαθησιακά Αποτελέσματα

Στόχος του μαθήματος Χωροταξία – Φυσικός Σχεδιασμός είναι να εμβαθύνουν και να κατανοήσουν οι φοιτητές την αναγκαιότητα του συσχετισμού των ζητημάτων προστασίας και ανάδειξης του περιβάλλοντος, σε συνάρτηση με τον συνολικότερο χωρικό προγραμματισμό και σχεδιασμό του αναπτυξιακού προτύπου της χώρας, σε εθνικό, περιφερειακό και υπερτοπικό επίπεδο.  Στο πλαίσιο αυτό εντάσσονται οι αντίστοιχες πολιτικές που έχουν διαμορφωθεί στην Ε.Ε.

Αναπτύσσονται βασικές έννοιες για τη χωροταξία και τις σχέσεις της με την περιφερειακή ανάπτυξη και το ανθρωπογενές και φυσικό περιβάλλον.  Ειδικότερα, γίνεται αναφορά στον κομβικό ρόλο του πλέγματος των οικισμών καθώς και  σε θέματα μεθοδολογικής εκπόνησης χωροταξικών και ρυθμιστικών μελετών.  Επιχειρείται επίσης, προσέγγιση των πεδίων των ρυθμιστικών επεμβάσεων σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο και τέλος γίνεται αναφορά στο θεσμικό πλαίσιο και στην προσπάθεια εφαρμογών χωροταξικού σχεδιασμού σε εθνικό και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. 

Με την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος ο φοιτητής/τρια θα είναι σε θέση να:

Έχει κατανοήσει βασικές έννοιες που διέπουν το χώρο, την ανάγκη ανάλυσης, οργάνωσης και ρύθμισής του, την ιστορική προέλευση των ορισμών Χωροταξία και Φυσικός Σχεδιασμός, καθώς και την εφαρμογή του Χωροταξικού Σχεδιασμού σε διεθνές και εθνικό επίπεδο.

Έχει γνώση σε ότι αφορά στον τρόπο συγκρότησης των οικιστικών δικτύων, των σχέσεων τους με τα συστήματα συγκέντρωσης της παραγωγής, τα δίκτυα υποδομών και μεταφορών, τις ανταλλαγές, τις διαδικασίες αστικοποίησης τις ιεραρχήσεις των οικισμών.  Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στις χωρικές διαρθρώσεις των μεγάλων αστικών και μητροπολιτικών περιοχών, του αγροτικού δικτύου οικισμών, στα φαινόμενα διάχυσης και αλληλοδιείσδυσης που τα διατρέχουν.

Να διακρίνει  τα πεδία ρυθμιστικών επεμβάσεων που αναφέρονται στα χωρικά και τομεακά επίπεδα σχεδιασμού και στις μετεξελίξεις αυτών από τον ιεραρχημένο ορθολογικό σχεδιασμό στα στρατηγικά και τομεακά προγράμματα δράσης.  Είναι επίσης σε θέση να κάνει συσχετισμούς και συγκριτικές αντιπαραθέσεις μεταξύ των ρυθμιστικών επεμβάσεων στα διάφορα χωρικά επίπεδα (εθνικό, περιφερειακό, τοπικό) με το σύστημα διοίκησης και το θεσμικό πλαίσιο, που αναφέρεται σε κάθε ένα από τα πιο πάνω επίπεδα.

Να εκτιμήσει το πώς αναπτύσσονται οι τομείς και οι τρόποι ανάλυσης των στοιχείων που είναι αναγκαία στα διάφορα πεδία και χωρικά επίπεδα ρυθμίσεων.  Επίσης, να γνωρίζει, να καταγράφει, να αξιολογεί και να ερμηνεύει τα βασικά στατιστικά δεδομένα, που έχουν άμεση ή έμμεση σχέση με τη Χωροταξία και το Φυσικό Σχεδιασμό.

Να αναλύει τεκμηριωμένα τις χρήσεις εδάφους ως εικόνα των ανθρώπινων δραστηριοτήτων – λειτουργιών  επί του εδάφους (ανθρωπογενές – φυσικό περιβάλλον) και ως ακροτελεύτιος καταστατικός χάρτης του χωροταξικού σχεδιασμού. Στο υφιστάμενο αλλά και σε ένα επιδιωκόμενο πλαίσιο χρήσεων γης, εμφανίζονται συχνά δυσλειτουργικές αντιθέσεις, είναι κατά συνέπεια αναγκαίο να διερευνώνται και να διασφαλίζονται οι απαραίτητες προϋποθέσεις συμβατότητας (των χρήσεων) επί του εδάφους. 

Να αναλύει και υπολογίζει, μέσω διαθέσιμων μεθοδολογιών εκπόνησης Χωροταξικών και Ρυθμιστικών Μελετών. Ιδιαίτερη αναφορά για τον ελληνικό χώρο γίνεται στα πεδία χωρικών-ρυθμιστικών επεμβάσεων σε τοπική κλίμακα (Τ.Α.Π, Ε.Χ.Μ, Τομεακά Προγράμματα) και στο υφιστάμενο θεσμικό πλαίσιο του χωρικού σχεδιασμού εν γένει.

Να αξιολογεί σχετικές αναφορές και συσχετίσεις με τα προγράμματα και τις εφαρμογές της Ε.Ε., που ευθέως συνδέονται με τη ρύθμιση του χώρου, το φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον, τις διασυνοριακές σχέσεις, τη διαπεριφερειακή πολιτική, τα δίκτυα πόλεων κ.λπ.

Να συνεργάζεται για να δημιουργήσει και να παρουσιάσει μελέτες και εργασίες σχετικές με τα παραπάνω αντικείμενα.

Περιεχόμενο Μαθήματος

  • Εισαγωγή – Βασικές έννοιες – Ορισμοί
    • Ο χώρος ως υλικό αποτέλεσμα.
    • Οι χωρικές διαστάσεις της Ανάπτυξης. 
  • Κριτήρια προσδιορισμού χωρικών ενοτήτων ρύθμισης
    • Φυσικός χώρος.
    • Οικονομικός χώρος.
    • Διοικητικός χώρος.
    • Χωρικά κύτταρα.
    • Είδη  περιφερειακών ζωνών.
    • Οικιστικά δίκτυα.
  • Ο Ιστορικός Χώρος ως πεδίο αναφοράς των χωρικών ρυθμίσεων 
    • «Ιστορικό Τοπίο».
    • «Πολιτιστικό Τοπίο».
    • «Πολιτιστική Κληρονομιά».
    • «Πολιτιστικό Περιβάλλον».
    • «Πολιτιστικό Οικοσύστημα».
    • Συνθετική Προσέγγιση του όρου «Ιστορικός Χώρος».
    • «Αστική Ανάπτυξη».
    • «Περιφερειακή Ανάπτυξη».
    • «Χωρική Ρύθμιση». 
  • Οικιστική Ανάπτυξη
    • Οι οικισμοί ως σημεία χωρικής αναφοράς.
    • Συστήματα οικιστικών δικτύων.
    • Αστικοποίηση.
    • Πληθυσμιακές συγκεντρώσεις – μετακινήσεις (τυπικές και άτυπες) – κοινωνικά χαρακτηριστικά.
  • Μεθοδολογίες εκπόνησης χωροταξικών – ρυθμιστικών μελετών Ι
    • Τα βασικά μεθοδολογικά βήματα.
    • Μέθοδοι συλλογής - ανάλυσης - απεικόνισης στοιχείων.
    • Σχέσεις μεθοδολογικών και χωρικών επιπέδων Προγραμματισμού – Σχεδιασμού.
  • Μεθοδολογίες εκπόνησης χωροταξικών – ρυθμιστικών μελετών ΙΙ  (Τομείς Έρευνας Ι).
    • Φυσικά Δεδομένα.
    • Υπέδαφος.
    • Έδαφος.
    • Ατμόσφαιρα.
    • Κλίμα. 
  • Μεθοδολογίες εκπόνησης χωροταξικών – ρυθμιστικών μελετών ΙΙ  (Τομείς Έρευνας ΙI).
    • Πρόληψη και αντιμετώπιση εκτάκτων φαινομένων.
    • Πρόληψη και αντιμετώπιση κινδύνων από φυσικές, τεχνολογικές και περιβαλλοντικές καταστροφές και η διασύνδεση ανά επίπεδο χωρικής ρύθμισης.
  • Μεθοδολογίες εκπόνησης χωροταξικών – ρυθμιστικών μελετών ΙΙΙ  (Τομείς Έρευνας ΙΙI).
    • Πληθυσμός.
    • Οικονομία.
    • Χρήσεις Εδάφους.
    • Διάρθρωση Λειτουργιών. 
  • Πεδία Ρυθμιστικών Επεμβάσεων Ι.
    • Ιστορικές αναφορές στο Χωρικό Προγραμματισμό – Σχεδιασμός.
    • Περιφερειακός Προγραμματισμός και Χωροταξικός – Φυσικός Σχεδιασμός.
    • Χωρικά επίπεδα Προγραμματισμού – Σχεδιασμού.
    • Οι χωρικές διαστάσεις του διοικητικού συστήματος.
    • Θεσμοί και νόμοι.
    • Φορείς για τη Χωροταξία – Πολεοδομία.
  • Πεδία Ρυθμιστικών Επεμβάσεων ΙΙ 
    • Ευρωπαϊκή Πολιτική (Χωροταξία, Περιφερειακή Ανάπτυξη, Πολιτική Συνοχής, Περιβάλλον, ΤΕΝ Τ – ΤΕΝ Ε).
    • Στρατηγικός Σχεδιασμός – ΕΣΠΑ.
  • Εφαρμογές στην Ελλάδα και στον Ευρωπαϊκό Χώρο Ι 
    • Επισκόπηση του Χωρικού Σχεδιασμού στην Ελλάδα – Εφαρμογές.
    • Περίοδος 1960-1981.
    • Περίοδος 1981-2013.
    • Περίοδος 2014-2020.
  • Εφαρμογές στην Ελλάδα και στον Ευρωπαϊκό Χώρο ΙΙ 
    • Εφαρμογές Χωροταξικού Σχεδιασμού στην Ε.Ε.
    • Περίοδος 1981-2000.
    • Περίοδος 2000-2006.
    • Περίοδος 2007-2013.
    • Περίοδος 2014-2020.

Αξιολόγηση Φοιτητών

Τελική προφορική εξέταση (50%)  

Γραπτή εργασία (40%)

Εξέταση προόδου (10%)

Συνιστώμενη Βιβλιογραφία

1. Αγγελίδης Μ., Χωροταξικός Σχεδιασμός, Ε.Μ.Π, εκδόσεις Συμμετρία, Αθήνα 1991.

2. Αραβαντινός Α., Πετρίδης Ι., Περιφερειακοί Προγραμματισμοί, Ανάτυπο από τα Τεχνικά Χρονικά, τεύχος 3, Αθήνα 1965.

3. Αραβαντινός Α., Λουκάκης Π. κ.ά., Χωροταξική Μελέτη και Οικιστική αναδιάρθρωση του νομού Ηλείας, Αρχιτεκτονικά Θέματα, Ετ. Επιθεώρηση, Αθήνα 1967.

4. Βάϊου Ντ., Βασενχόβεν Λ. κ.ά., Κείμενα στη Θεωρία και στην Εφαρμογή του Πολεοδομικού και του Χωροταξικού Σχεδιασμού, επιμέλεια Γεωργουλής Δ., εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 1995.

5. Βαρελίδης Γ., «Δυνατότητες Διαχείρισης της Περιαστικής Γης με Αυθαίρετη Δόμηση», τιμητικός επιστημονικός τόμος για ομότ. καθηγητή Παντείου Παν/μίου Παύλο Λουκάκη, GUTENBERG, σ. 43-78, Αθήνα 2013.

6. Βαρελίδης Γ., «Το Μεταπολεμικό Πεδίο Ανάπτυξης της Πολεοδομίας – Χωροταξίας μέσα από το Έργο του Παύλου Λουκάκη». Συνέδριο ΕΜΠ «170 χρόνια Πολυτεχνείο, οι Μηχανικοί και η Τεχνολογία στην Ελλάδα», τόμος Β`, έκδ. ΕΜΠ, σ. 272-290, Αθήνα 2012.

7. Γεράρδη Κλ., Λειτουργική ταξινόμηση ελληνικών οικισμών, Διδακτορική Διατριβή, Ε.Μ.Π 1977.

8. Γεράρδη Κλ., Εισαγωγή στη Χωροταξία και Αναπτυξιακή Πολιτική, Σημειώσεις μαθημάτων, Ε.Μ.Π-Τμήμα Αρχιτεκτόνων.

9. Γεωργουλής Δ., Ζητήματα Θεωρίας στον Αστικό Σχεδιασμό, εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 1993.

10. Γιώτη-Παπαδάκη, Ο., (2012). ‘Νέος αναπτυξιακός σχεδιασμός για την Ευρωπαϊκή Ένωση και την Ελλάδα’ στο 17ο επιστημονικό συνέδριο του συνδέσμου Ελλήνων περιφερειολόγων 'Το Μέλλον του αναπτυξιακού σχεδιασμού και χωροταξικού σχεδιασμού της Ελλάδας' 25/02/2012 Δελφοί, 439-448

11. Derruau Max, Ανθρωπογεωγραφία, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1987.  

12. Ε.Μ.Π-Σ.Π.Ε, Χωροταξική Μελέτη Πελοποννήσου, Αθήνα 1973. 

13. Ε.Μ.Π-Σ.Π.Ε, Χωροταξική Μελέτη Ηπείρου-Θεσσαλίας, Αθήνα 1973.

14. Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, Πράσινο Βιβλίο για το Αστικό Περιβάλλον, Λουξεμβούργο 1990.

15. Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, Αστικό Περιβάλλον. Συμβουλές Εμπειρογνωμόνων, Λουξεμβούργο 1991.

16. Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, Γενική Δ/νση Περιφερειακής Πολιτικής, Ευρώπη 2000. Προοπτικές ανάπτυξης του Κοινοτικού Εδάφους, Βρυξέλλες-Λουξεμβούργο 1992.

17. Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, Περιφερειακή Πολιτική της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, Ευρώπη 2000+. Συνεργασία για τη Χωροταξία στην Ευρώπη, Λουξεμβούργο 1994.

18. European Union, Regional Policy and Cohesion, Regional development studies, Development prospects of the central Mediterranean regions (Mezzogiorno-Greece), Luxemburg 1995.  

19. Καυκαλάς Γρ., Περιφερειακή οργάνωση της βιομηχανίας στην Ελλάδα, Διδακτορική Διατριβή, Α.Π.Θ. 

20. Κατοχιανού Δ., Μαρκογιαννάκη Ε., Το ελληνικό σύστημα αστικών κέντρων, Κ.Ε.Π.Ε, Επιστημονικές Μελέτες 29, Αθήνα 1989.

21. Κατοχιανού Δ. κ.ά, Διαπεριφερειακή Ανάλυση και Πολιτική και βασικά στοιχεία κατά περιφέρεια και νομό, Κ.Ε.Π.Ε, Επιστημονικές Μελέτες 19, Αθήνα 1995.

22. Καυκαλάς Γρ., Γιαουτζή Μ., επιμέλεια, Μάρξ, Ενγκελς, Βέμπερ, Πάρκ, Μπερτζές, Καστέλς, Λοζκίν, Σίμλ, Λεφέβρ, Η πόλη στο κεφαλαιοκρατικό σύστημα, εκδόσεις Οδυσσέας, Αθήνα 1977.

23. Κούρος Θ., Λουκάκης Π., Μίχος Ν., Ωραιοπούλου Λ., Τεχνική Υποδομή και Περιφερειακή Ανάπτυξη στην Ελλάδα, Ι.Π.Α, Τιμητικός τόμος στην μνήμη του Σ. Καράγιωργα, Αθήνα 1988.

24. Κουσιδώνης Ι., Λειτουργική περιφερειοποίηση. Εφαρμογή στη διερεύνηση του ελληνικού χώρου, Θεσσαλονίκη 1983.

25. Λαγόπουλος Λ., Διερεύνηση του δικτύου αστικών οικισμών στην Ελλάδα, Έρευνα Α.Π.Θ, Θεσσαλονίκη 1982.

26. Λαγόπουλος Λ., Το σύστημα Προγραμματισμού στην Ελλάδα, Έρευνα Α.Π.Θ, Θεσσαλονίκη 1986.

27. Lauschman E., Grundlagen einer theorie der Regionalpolitik, Banol II 3, Auflage H, Schroder Verlag, Hannover 1976.

28. Λουκάκης Π., Περιφερειακές σχέσεις και τάσεις εξέλιξης του δικτύου αστικών κέντρων της Ελλάδας, Επιθ. Κοινωνικών Ερευνών, τεύχος 28, Αθήνα 1976.

29. Λουκάκης Π., Πολεοδομικά προβλήματα της Πρωτεύουσας και θεσμικές παρεμβάσεις μετά το 1943, Ειδική  έκδοση ΣΑΔΑΣ-Υ.ΠΟ, Η Αθήνα τον 20ο αιώνα, Αθήνα 1985.

30. Λουκάκης Π., Εξειδίκευση δεικτών τεχνικής και κοινωνικής υποδομής για μια συστηματική κατάταξη προβληματικών περιοχών. Η περίπτωση της Περιφέρειας Αν. Μακεδονίας-Θράκης, Ερευνητικό Πρόγραμμα Δ.Π.Θ, Ξάνθη 1991.

31. Λουκάκης Π., Ζητήματα σχετικά με τα χωρικά επίπεδα εφαρμογής του Χωροταξικού Προγραμματισμού και Σχεδιασμού στην Ελλάδα, Τόπος: Αφιέρωμα Χωροταξία-Περιβάλλον, 8/94. 

32. Λουκάκης, Π., (2014). ‘Σκέψεις για τη διατύπωση στρατηγικών προσέγγισης (ή αποκατάστασης) της εσωτερικής ομοιογένειας, λειτουργικότητας και συνοχής των Καλλικρατικών Δήμων με στόχο την ενδογενή ανάπτυξη στα Πρακτικά του 18ου Επιστημονικού Συνεδρίου ‘Περιφερειακή Εξειδίκευση και Επιχειρηματικότητα’, Σύνδεσμος Ελλήνων Περιφερειολόγων, ΤΕΙ Κρήτης, Πολυτεχνείο Κρήτης, Περιοδικό  Regional Science Inquiry, Πανεπιστήμιο των Ορέων, Κρήτη, 20-25.

33. Λουκάκης Π., Δεμαθάς Ζ., Σχεδιασμός και διοίκηση Μητροπολιτικών κέντρων: η περίπτωση της Αθήνας, Συστήματα διοίκησης Μητροπολιτικών περιοχών, Διοίκηση και Πολιτεία. Μελέτες 11, εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 1994.

34. Λουκάκης Π., Οικονομικές και Χωρικές επιπτώσεις στην Αττική από την κατασκευή του νέου αεροδρομίου Ελευθέριος Βενιζέλος στα Μεσόγεια, εισήγηση στο Διεθνές Συνέδριο Αθήνα-Αττική. Στρατηγικός Σχεδιασμός για μια βιώσιμη ανάπτυξη, Αθήνα, Μάϊος 1996.

35. Λουκάκης Π., Θεοδωρά Γ., Περιφερειακά πλαίσια χωροταξικού σχεδιασμού και αειφόρου ανάπτυξης. Θεσμικές ρυθμίσεις και προοπτικές εφαρμογής, 2ο Πανελλήνιο Συνέδριο για την Πολεοδομία, Χωροταξία και Περιφερειακή Ανάπτυξη, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Βόλος, 24-27 Σεπτεμβρίου 2009.

36. Λουκάκης Π., Θεοδωρά Γ., Τάσεις εξέλιξης στο δίκτυο των αστικών κέντρων στην Ελλάδα, «Αστική Ανάπτυξη στην Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση: Τάση και Προοπτικές», Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Βόλος, 2011.

37. Λουκάκης Π.,  Ζητήματα Εδαφικής και Κοινωνικής συνοχής και χωρικών ρυθμίσεων στους Καλλικρατικούς Δήμους, 17ο Επιστημονικό Συνέδριο του Συνδέσμου Ελλήνων Περιφερειολόγων, Πανεπιστήμιο Στερεάς Ελλάδας, Λαμία 2012.

38. Λουκάκης Π., Θεοδωρά Γ.,  Αστική- Αγροτική Ανάπτυξη. Σύγχρονες σχέσεις και αλληλεπιδράσεις  «Αγροτική οικονομία, ύπαιθρος χώρος, περιφερειακή και τοπική ανάπτυξη», 11ο Τακτικό Επιστημονικό Συνέδριο, Πανεπιστήμιο Πατρών, Πάτρα 2013. Λουκάκης Π., Μωραΐτου Ι., (2015), «Αναζήτηση Χωρικών Συμμαχιών και Εδαφικής συνοχής για μια ολοκληρωμένη αναδιάρθρωση του οικιστικού δικτύου της Ελλάδας» Βόλος, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 

39. Λουκάκης, Π., Μωραίτου, Ι., (2013). ‘Η πολεοδομική και χωροταξική «άνοιξη» κατά τη δεκαετία του 1960 στην Κρήτη’ στο  Συλλογικό  τόμο ‘Κρήτη 1913-2013 Αρχιτεκτονική και Πολεοδομία’, Αμαλία Κωτσάκη (επιμ.),Χανιά, 2014, 55-58.

40. Moraitou, I., 2002, “The Economic Dimension of an Intelligent Management of Urban Cultural Heritage in Europe”, Proc. of the VI International Conference “Protection and restoration of the Environment”, Skiathos, Greece.

41. Moraitou, I., 2002, “Controlling Complex Thematic Indicators: A challenging role”, Proc. of the VI International Conference “Protection and restoration of the Environment”, Skiathos, Greece.

42. Moraitou, I., 2009, «The Heritage as an Object of the EU Policies; What are the Consequences in the Development Process and in the Quality of Life in the Southeast Mediterranean Space of the EU.  Case Studies». ULB Faculty of Science, March 2009, Brussels, Belgium (http://theses.ulb.ac.be/ETD-db/collection/available/ULBetd-03122009-114642/).

43. Μωραΐτου, Ι., (2014). ‘Συνοχή και Τοπική Ανάπτυξη: Αναγκαίες Πολιτικές, Θεσμοί και Εργαλεία για την υπέρβαση της κρίσης’, στο  Συνέδριο «Η Ελληνική Οικονομία από την Κρίση στην Ανάπτυξη: Στρατηγικές, Διακυβεύματα, Πολιτικές»,4‐5 Απριλίου 2014, Βόλος, Παν/μιο Θεσσαλίας  - SEED Center -Ελληνικό Παρατηρητήριο LSE – ΚΕΠΕ.

44. Μωραΐτου, Ι., Λουκάκης, Π., (2014). ‘Ο Ιστορικός Χώρος ως πολύ-παραγοντική απαίτηση σε όλα τα επίπεδα παρέμβασης’ στα Πρακτικά του 18ου Επιστημονικού Συνεδρίου ‘Περιφερειακή Εξειδίκευση και Επιχειρηματικότητα’, Σύνδεσμος Ελλήνων Περιφερειολόγων, ΤΕΙ Κρήτης, Πολυτεχνείο Κρήτης, Περιοδικό  Regional Science Inquiry, Πανεπιστήμιο των Ορέων, Κρήτη, 176-182.

45. Μωραΐτου Ι., Λουκάκης Π., 2014, “Προσεγγίσεις αναγκαίων δεικτών για την εκτίμηση προγραμματικών μεγεθών στον χωρικό σχεδιασμό”, 12ο Επιστημονικό Συνέδριο του Ελληνικού τμήματος της Ευρωπαϊκής και Διεθνούς Εταιρείας Περιφερειακής Επιστήμης με θέμα  «Αστική και Περιφερειακή Ανάπτυξη: σύγχρονες προκλήσεις», συνεδρία για τα «Σύγχρονα ζητήματα του πολεοδομικού σχεδιασμού στην Ελλάδα», Πάντειο Πανεπιστήμιο, 27-28 Ιουνίου 2014, http://grsa.prd.uth.gr/index.php/el/homepage/9-uncategorised/84-12o-taktiko-epistimoniko-synedrio-2014-ersa-gr.

46. Μωραΐτου Ι., Λουκάκης Π., Βαρελίδης Γ., Βαρελίδης Κ., (2015). «Αξιολόγηση Βαθμού Αστικής Παρέμβασης από πλευράς Οικοδομικού Αποθέματος και Οικονομικοκοινωνικών Χαρακτηριστικών, με βάση Αντιπροσωπευτικά Οικοδομικά Τετράγωνα». Τόμος πρακτικών (υπό έκδοση) 13ου Συνεδρίου (26-27 Ιουνίου) «Αυτοδιοίκηση και Τοπική & Περιφερειακή Ανάπτυξη: Σύγχρονες Προοπτικές», Ινστιτούτο Περιφερειακής Ανάπτυξης (Ι.Π.Α.).

47. Μωραΐτου Ι., 2015, «Αναγκαίοι Μηχανισμοί και Κοινωνικές Διεργασίες για τη προσέγγιση της εδαφικής και κοινωνικής συνοχής σε τοπική κλίμακα» Βόλος, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 

48. Παναγιωτάτου Ελ., Θέματα ανάπτυξης του χώρου, Ε.Μ.Π.

49. Παναγιωτάτου Ελ., Συμβολή σε μια ενιαία θεώρηση του χώρου και σε μια άλλη σχεδιαστική πρακτική, Ε.Μ.Π, Αθήνα 1988.

50. Pfeil E., Grosstatdforschund, Gebr. Janecke. Verlag, Hannover 1972.

51. Παπαδασκαλόπουλος Αθ., Μέθοδοι Περιφερειακής Ανάλυσης, εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 1995. 

52. Παπαδασκαλόπουλος, Α., Χριστοφάκης, Μ., (2011).  ‘Η εξειδίκευση του αναπτυξιακού ρόλου των αστικών κέντρων στον ελληνικό περιφερειακό προγραμματισμό μετά το 2000’ στο Συλλογικό  τόμο ‘Αστική Ανάπτυξη στην Ελλαδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση: Τάσεις και προοπτικές’ Γιάννης Ψυχάρης και Γιώργος Φώτης (επιμ.), Βόλος, 53-69.

53. Πετράκος, Γ,. (2009) ‘Περιφερειακές Ανισότητες και Επιλεκτική Ανάπτυξη. Οι οικονομικές δυναμικές του χώρου και οι προϋποθέσεις άσκησης αποτελεσματικής Περιφερειακής Πολιτικής’ στο Συλλογικό Τόμο ‘5 κείμενα για το σχεδιασμό και την ανάπτυξη του χώρου’, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης, Βόλος.

54. ΥΠ.ΧΩ.Δ.Ε, Προτάσεις Χωροταξικής Οργάνωσης των νομών της χώρας, Αθήνα 1983.

55. ΥΠ.ΧΩ.Δ.Ε, Μελέτες Περιβαλλοντικής Αναγνώρισης των νομών της χώρας, Αθήνα 1984.

56. ΥΠ.ΧΩ.Δ.Ε, Προτάσεις για τις ανοικτές πόλεις της χώρας κατά νομό, Αθήνα 1984. 

57. Χαστάογλου Β., Κοινωνικές θεωρίες για τον αστικό χώρο, εκδόσεις Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1982.

58. Χατζημιχάλης Κ., Βάϊου Ντ., Περιφερειακή ανάπτυξη και εκβιομηχάνιση, εκδόσεις Εξάντας, Αθήνα 1979.

59. Ψυχάρης, Γ., (2009), «Η γεωγραφική διάσταση των δημόσιων δαπανών: επισκόπηση του ερευνητικού πεδίου σχετικά με τους προσδιοριστικούς παράγοντες της περιφερειακής κατανομής των δημόσιων επενδύσεων στην Ελλάδα», στο Συλλογικό Τόμο ‘25 κείμενα για το σχεδιασμό και την ανάπτυξη του χώρου’, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης, Βόλος.